Η διαχείριση των υπαίθριων χώρων της Αθήνας σε αντιδιαστολή με το παράδειγμα δύο μεγάλων Αυστραλιανών πόλεων

Αφορμή για την συγγραφή αυτών των σκέψεων που βασανίζουν το μυαλό μας εδώ και χρόνια αποτέλεσε η πρόσφατη επίσκεψή μας στις δύο μητροπολιτικές πόλεις της Αυστραλίας, στις αρχές του τρέχοντος έτους. Στο Σίδνεϋ και στη Μελβούρνη. Ζώντας κανείς ολόκληρη τη ζωή του σε μία πόλη, σαν την Αθήνα, και έχοντας αναπτύξει ως εκ γενετής ικανότητα αλλά και ως αποτέλεσμα εκπαίδευσης, ευαίσθητους αισθητήρες, που λαμβάνουν τα σήματα κακολειτουργίας, κακοδιαχείρισης και ανοργανωσιάς, δεν μπορεί να μην αναρωτηθεί σε κάθε νέα πόλη, χώρα ή ήπειρο που επισκέπτεται. Είναι αδύνατο να μη συμβούν ακούσια αντιπαραβολές, μεταφορές ή συγκρίσεις.

Η κοινή γραμμή πάνω στην οποία θα τρέξουν οι παράλληλες σκέψεις μας δεν είναι άλλη από αυτή των επερχόμενων Ολυμπιακών Αγώνων (εφ’εξής Ο.Α.) στην πόλη μας και των απερχόμενων στο Σίδνεϋ, με τις παράλληλες επιδράσεις τους στη Μελβούρνη.

Σε μία κοινή γνώμη που “σερφάρει” χαμένη στο δίκτυο των κατά παραγγελία και σκοπίμως επινοημένων επίκαιρων προβλημάτων, με δημόσια περίθαλψη χωρίς γιατρούς στο πόστο τους, αλλά στους δρόμους, με πανεπιστήμια χωρίς πρυτάνεις, με ασφάλιση “χωρίς προαπαιτούμενα” κλπ, το “παιχνίδι” των Ο.Α. στη λαϊκή συνείδηση έχει δυστυχώς χαθεί. Κανείς δεν ασχολείται πλέον με την πορεία των Ολυμπιακών έργων, τα απομεινάρια τους στις επερχόμενες γενιές, το τι θα γίνει τελικά, πού και πότε. Με μια δημοτική αρχή που σε αντίθεση με αυτήν της Βαρκελώνης το 1992 – που είχε το βασικό ρόλο στον προγραμματισμό και σχεδιασμό των έργων – ασχολείται πλέον με το πολιτικό της μέλλον και αδυνατεί να κινητοποιήσει τις λαϊκές μάζες, να ομαδοποιήσει τα “θέλω” και να τα εντάξει, ει δυνατόν, στα σχέδια και τις απαιτήσεις της ΔΟΕ.

Η δουλειά προετοιμασίας που έπρεπε να έχει γίνει όταν κατατέθηκε ο φάκελος της υποψηφιότητάς μας – που έτσι κι αλλιώς ήταν ενδεικτικός των προθέσεών μας και όχι των ικανοτήτων μας – δεν είχε προλάβει να ενσωματώσει αυτά τα “θέλω”. Που εν τέλει δεν είναι ατομικά του καθενός μας, αλλά αυτής της πόλης που ασφυκτιά εδώ και πολλά χρόνια, ενώ ταυτόχρονα επιζητά:

  • Την επέκτασή της όχι άναρχα αλλά βάσει ενός πλάνου που θα λειτουργούσε καταλυτικά – μια καταπληκτική ευκαιρία είναι το Ολυμπιακό Χωριό (εφ’εξής Ο.Χ.).
  • Την εσωτερική της αναδιάρθρωση με την επανάχρηση εγκαταλελειμένων στις μέρες μας κτιριακών όγκων – η απορριφθείσα για λόγους κατακερματισμού του κτιριακού όγκου και κοινωνικής αναταραχής πρόταση εγκατάστασης του Ο.Χ. στο Γκαζοχώρι-Μεταξουργείο .
  • Την ανάκτηση της σχέσης της με το υδάτινο όριο που την περιβάλλει από το Στάδιο Ειρήνης και Φιλίας (εφ’εξής ΣΕΦ) μέχρι την Γλυφάδα, που τώρα διακόπτεται από την παραλιακή λεωφόρο.

Για να γίνουμε όμως πιο συγκεκριμένοι πρόθεσή μας είναι να ξεφύγουμε από τη συνήθη κινδυνολογία και να αναφερθούμε σε χειροπιαστά παραδείγματα, αφορμής δοθείσης από αντίστοιχες διαμορφώσεις στο Σίδνεϋ και τη Μελβούρνη.

Επιγραμματικά λοιπόν:

  • Η μεταμόρφωση του Darling Harbour στο Σίδνεϋ σε πόλο έλξης κοινόχρηστων λειτουργιών πολιτιστικών, κοινωνικών, διασκέδασης με παράλληλη χρήση του ως λιμάνι τουριστικών σκαφών, σε σχέση με τη διαμόρφωση της ακτογραμμής από το ΣΕΦ ως το Δέλτα Φαλήρου.
  • Η διαμόρφωση του Port Melbourne σαν μια νέα οικιστική μονάδα χαμηλής δόμησης στην πρώην υποβαθμισμένη βαλτώδη περιοχή του παλιού λιμανιού υποδοχής μεταναστών σε σχέση με το Ο.Χ. στο Μενίδι.
  • Η μετατροπή του παλιού Wooloomooloo Bay (λιμανιού φορτηγών πλοίων με κτίρια αποθήκης) σε παραθεριστικό κέντρο με ενοικιαζόμενα δωμάτια, διαμερίσματα και bar-restaurants, σε αντιδιαστολή με τη διαμόρφωση της ακτογραμμής από το Φλοίσβο έως και τον Αγ.Κοσμά.
  • Αρκετές σημειακές παρεμβάσεις στις δύο πόλεις που θα αναφερθούν ανεξάρτητα χάριν παραδειγματισμού.

Το Darling Harbour εγκαταλελειμένο λιμάνι στην καρδιά της πόλης αναπλάθεται πάνω στους παραπάνω βασικούς άξονες:

  • Προγραμματίζονται συναφείς, ισότιμα οχλούσες χρήσεις γης – εστιατόρια, bar, κινηματογραφικές αίθουσες (το 2ο μεγαλύτερο IMAX στον κόσμο), συνεδριακό κέντρο, ενυδρείο.
  • Εξασφαλίζεται η ολοήμερη χρήση του χώρου για να αποθαρρυνθούν φαινόμενα εγκληματικότητας.
  • Οι υπαίθριες διαμορφώσεις με διαφορετικά υλικά, σε επίπεδα, εξασφαλίζουν τόσο την επαφή με το υγρό στοιχείο, όσο και την υπαίθρια εκτόνωση των καταστημάτων καθώς και τους αναγκαίους χώρους στάσης. Έχουμε λοιπόν πλακόστρωτα τμήματα κίνησης, υπερυψωμένα “καθιστικά” αποκλειστικής χρήσης των καταστημάτων και υποβαθμισμένα ξύλινα καταστρώματα σε σχέση με το υγρό στοιχείο: επίπεδα, κεκλιμένα ή κλιμακωτά. Μειονέκτημα; η ανυπαρξία κατασκευών σκίασης σε μία κατά βάση αρκετά θερμή πόλη όλο το χρόνο.
  • Επιτυγχάνεται η άμεση σύνδεση με την πόλη με λεωφορείο και εναέριο monorail.
  • Ταυτόχρονα διατηρεί τη χρήση του σαν λιμάνι-σταθμός ανεφοδιασμού για τουριστικά σκάφη.

Κατ’ αντιστοιχία έχουμε την ακτογραμμή από το ΣΕΦ ως το Δέλτα Φαλήρου (εικ. 3 “ΤΑ ΝΕΑ”, 31/3/2001-1/4/2001) λειτουργίες αθλητικού χαρακτήρα εναλλάσονται με άλλες διδακτικού χαρακτήρα, που τις διαδέχονται με τη σειρά τους περιοχή στάθμευσης σκαφών-μαρίνα και το λιμάνι με τα εστιατόρια. Όλα αυτά διατάσσονται γραμμικά, από το ΣΕΦ ως εξής:

  1. Οικολογικό πάρκο
  2. Γήπεδο ποδοσφαίρου
  3. Ενυδρείο
  4. Γήπεδο μπιτς βόλεϋ
  5. Χώροι προπόνησης
  6. Μαρίνα
  7. Εστιατόρια
  8. Γήπεδο χαντμπωλ, αίθουσα τάε-κβον-το
  9. Αίθουσα πυγμαχίας

Η κατά μήκος οργάνωση διαχωρίζεται από τον αστικό ιστό με ένα τεχνητό κανάλι κίνησης σκαφών και απορροής ομβρίων και η σύνδεση με αυτόν εξασφαλίζεται με πεζογέφυρες και την “πράσινη γέφυρα” που ξεκινά από τη λεωφόρο Συγγρού, περνά πάνω από τον Ιππόδρομο και καταλήγει στη θάλασσα, φιλοξενώντας πράσινο, μονοπάτια και υπαίθρια καφέ. Εφόσον τα φιλόδοξο αυτό σχέδιο υλοποιηθεί τελικά, είναι έπειτα ευθύνη της πολιτείας και των συγγενών δήμων (Καλλιθέας, Μοσχάτου, Ν. Φαλήρου) να διαφυλάξουν και να αξιοποιήσουν τους χώρους αυτούς μετά την Ολυμπιακή τους χρήση. Οι περιορισμένες σε έκταση και αριθμό χρήσεις διασκέδασης σε σχέση με το Darling Harbour σαφώς διαφοροποιούν το “ωράριο” ζωής και κίνησης, αυτό όμως δεν αποτελεί προϋπόθεση για την υγιή ολοήμερη λειτουργία.

Περνάμε τώρα στο δεύτερο δίπτυχο Port Melbourne – Ο.Χ. Μενιδίου. Στη Μελβούρνη, μια πόλη περίπου 3 εκατομμυρίων ανθρώπων που επεκτείνεται βορειοανατολικά με ομοιογενείς μονοκατοικίες αναζητήθηκε η ανάκτηση της σχέσης με τη θάλασσα νοτιοδυτικά, στοχεύοντας συγχρόνως στην αναβάθμιση του εγκαταλελειμένου παλιού λιμανιού. Οργανωμένη δόμηση – με το μειονέκτημα της μη εφαρμογής του συστήματος car free housing (πολεοδόμηση για κατοίκους χωρίς αυτοκίνητο) δεδομένων των μεγάλων αποστάσεων – που βασίστηκε σε 3-4 βασικούς τύπους (εικ. 4, 5, 6) οργανωμένους σε μικρές γειτονιές αμιγούς κατοικίας με κοινό εμπορικό κέντρο κατά μήκος της ακτής. Μειονέκτημα; η ερήμωση κατά τις βραδυνές ώρες στις γειτονιές δορυφόρους και η απλησίαστη τιμή των ακινήτων. Πλεονέκτημα; η επανάχρηση τόσο του υπάρχοντος αποκομμένου “γηπέδου” καθώς και κάποιων υπαρχόντων ακινήτων που δεν κατεδαφίστηκαν, με ταυτόχρονη αλλαγή χρήσης τους.

Το Ο.Χ. δεσμευμένο βέβαια από τις δεκάδες προδιαγραφές της ΔΟΕ, θα διαμορφωθεί τελικά στο Μενίδι, σε μια μη δομημένη, γεωργική κατά βάση περιοχή σε κοντινή σχέση με την πόλη, άσχετη όμως με τον πολεοδομικό ιστό (εικ. 7 “Το Βήμα” 7/5/2001). Η ευκαιρία ανάπλασης ήδη δομημένου ιστού χάθηκε οριστικά αφού επιλέχθηκε η διεκπαιρεωτική αυτή λύση, ενώ είναι εμφανής ο κίνδυνος να επεκταθεί η πόλη προς τις πλαγιές της Πάρνηθας (του πιο σημαντικού Αττικού δρυμού), όπως έγινε με τον Υμηττό και την Πεντέλη. Συγχρόνως, δεδομένου ότι ο αρχιτεκτονικός διαγωνισμός που βράβευσε τελικά τρεις προτάσεις (εικ. 8, 9 “Το Βήμα” 5/5/2000) ακυρώθηκε (“Έθνος” 25/10/2000) στην πράξη, και αφού ο Οργανισμός Εργατικής Κατοικίας υιοθετεί κατ’ επιλογή και κατά βούληση τμήματα των προτάσεων, είναι αβέβαιο αν θα επιτευχθούν οι θεμελιώδεις επιδιώξεις: ο βιοκλιματικός σχεδιασμός, η αξιοποίηση των φυσικών πηγών ενέργειας, η εξασφάλιση εν τέλει της περιβαλλοντικής προστασίας και αειφορείας.

Μακέτες και σχέδια για το Ολυμπιακό Χωριό

Έχουμε τέλος τη διαμόρφωση του Wooloomooloo Bay, όπου τα προηγούμενα αποθηκευτικά κτίρια στεγάζουν τώρα ξενοδοχεία πολλών αστέρων, εστιατόρια και καφέ. Η υπάρχουσα προβλήτα επεκτάθηκε με ξύλινη κατασκευή σε πασσάλους και η “απέναντι” όχθη διαμορφώθηκε με διώροφες κατοικίες ενταγμένες στο φυσικό ανάγλυφο με βατά για το κοινό δώματα. Ένα καθ’όλα επιτυχημένο παράδειγμα που ζωντάνεψε το από χρόνια ερημωμένο λιμάνι και επενέβη σε ακατάλληλα κτίρια βελτιώνοντάς τα αισθητικά και λειτουργικά (χαρακτηριστικά αναφέρουμε την προσθήκη συρόμενων περσιδωτών πανέλων στην όψη για σκιασμό των ημιυπαίθριων χώρων που δημιουργήθηκαν για τις ανάγκες του ξενοδοχείου).

Κατά αντιστοιχία όλο το παραθαλλάσιο μέτωπο από το Φλοίσβο ως τον Αγ.Κοσμά (εικ. 10, 11 “ΤΑ ΝΕΑ” 22/12/2000) διαμορφώνεται με τρεις διαφορετικού τύπου ξύλινες πλατφόρμες που παραπέμπουν σε κατάστρωμα καραβιού. Έτσι άλλοτε θα φτάνουμε στην αμμουδιά και θα κινούμαστε παράλληλα πάνω σε ξύλινα πάνελς ακουμπιστά, άλλοτε θα κατεβαίνουμε με κεκλιμένες ξύλινες γέφυρες και άλλοτε θα περπατάμε σε υπερυψωμένες ξύλινες γέφυρες, πάνω από το νερό ,σε πασσάλους φυτευτούς.

Συγχρόνως έχει εκπονηθεί ένα επιχειρησιακό σχέδιο από τον ΕΟΤ (η διαδικασία προεπιλογής των ενδιαφερομένων γραφείων-κατασκευαστικών εταιριών έχει ολοκληρωθεί), σύμφωνα με το οποίο οι υπολειτουργούσες εγκαταστάσεις και ο υπάρχων κτιριακός όγκος θα αξιοποιηθεί επεκτεινόμενος με αρθρωτές κατασκευές στέγασης ,ώστε να φιλοξενήσει χώρους εστίασης, σταθμούς πώλησης εντύπων και ψιλικών και υπαίθρια beach bars.

Η σύνδεση με το ιστορικό – εμπορικό κέντρο θα γίνει με υπαίθρια μέσα σταθερής τροχιάς (τραμ) και λεωφορεία. Εδώ δεν έχουμε να κάνουμε με εγκαταλελειμένο λιμάνι, έχουμε όμως ένα υδάτινο όριο που διακόπτεται από παράνομες κακόγουστες κατασκευές, δεν έχει καμιά χρήση πέραν του περιπάτου και δεν είναι προσβάσιμο από το κέντρο της πόλης με δημόσια μέσα μεταφοράς. Πλεονέκτημα; ο “νεκρός” χώρος θα ζωντανέψει. Μειονέκτημα; η πιθανή ανεξέλεγκτη εξέλιξη των εμπορικών δραστηριοτήτων σε βάρος του φυσικού τοπίου της ακτογραμμής και της βλάστησης.

Ολοκληρώνοντας τις τρεις αυτές αντιστοιχήσεις είναι απαραίτητο να τονίσουμε ότι η αναφορά μας ήταν καθαρά ενδεικτική και τα παραδείγματα η αφορμή για να εκφράσουμε κάποιες σκέψεις που συχνά δημιουργούν αντιδράσεις. Στόχος μας είναι στο κλείσιμο αυτής της “κουβέντας” να κινητοποιήσουμε συνειδήσεις και επιθυμίες, παραθέτοντας ακόμη στοιχεία περιβαλλοντικού σχεδιασμού (urban design), αποσπασματικά, που συναντήσαμε στη Μελβούρνη και την καθιστούν one of the most livable cities στον κόσμο. Κατά μήκος του ποταμού που διασχίζει την πόλη συναντούμε σημεία στάσης με πάγκους και υδάτινα παιχνίδια για τους μικρούς περιηγητές. Υπάρχει παντού πρόσβαση με ράμπες για τα άτομα με κινητικά προβλήματα. Η κίνηση στο πάρκο είναι συνεχής και όπου διακόπτεται από λεωφόρους υπάρχει πρόσβαση μέσω υπογειοποιημένης πορείας ή αναρτημένης πεζογέφυρας. Σε όλους τους υπαίθριους χώρους υπάρχουν κάδοι απορριμάτων, σταχτοδοχεία, ηλεκτρικά barbeques και καθιστικά. Κανένας δημόσιος χώρος δεν είναι οριοθετημένος, με εξαίρεση τα σχολικά κτίρια για λόγους ασφαλείας. Έτσι ο πολεοδομικός ιστός κυλά και διαχέεται παρέα με τις οπτικές φυγές χωρίς να παρεμποδίζεται από κάγκελα διακοσμητικά (βλ. Πανεπιστημίου). Ο φωτισμός των υπαίθριων πορειών και στάσεων κατά τη διάρκεια της νύχτας μειώνει την εγκληματικότητα και εξασφαλίζει τις προϋποθέσεις για after dark happenings. Όλα αυτά – με εξαίρεση τα του ποταμού – ισχύουν και στο Σίδνεϋ. Οι φωτεινοί σηματοδότες εκπέμπουν και ηχητικό σήμα στις διαβάσεις (για τους τυφλούς), υπάρχει πάντα η ένδειξη look right για τους ευρωπαίους επισκέπτες (αφού η κυκλοφορία γίνεται με βάση τα βρετανικά πρότυπα), η σήμανση είναι ενδεικτική για τον επισκέπτη περιπατητή ή οδηγό και πλήθος άλλων λεπτομερειών που ανακαλύπτει κανείς ζώντας εκεί, ο κατάλογος των οποίων είναι εξαιρετικά μακρύς.

Σε μία πόλη λοιπόν σαν την Αθήνα με δεδομένα χρόνια προβλήματα “υγείας” που πρόκειται να φιλοξενήσει χιλιάδες επισκεπτών και αθλητών και η παρουσία της να ταξιδέψει δορυφορικά παγκοσμίως δεν μπορούμε να εθελοτυφλούμε. Όσο κι αν η τύχη ταχθεί με το μέρος μας – ως χώρα πια – ακόμη κι αν προλάβουμε!!! Θα κριθούμε τελικά από τις λεπτομέρειες – για πολλούς – που προαναφέραμε. Ας σταματήσουμε να δίνουμε τη λαϊκή εντολή σε κυβερνήτες και κυβερνητικούς που ταξιδεύουν σε πρώην διοργανώτριες χώρες για να ικανοποιήσουν τη ματαιοδοξία τους και να διαμορφώσουν το image τους. Στόχος μας ας γίνει επιτέλους να ταχθούν οι Ολυμπιακοί Αγώνες στην υπηρεσία της πόλης και όχι το αντίθετο. Μια πόλη που αποδεικνύει το ενδιαφέρον της για τους κατοίκους της το δέχεται σε καθημερινή βάση ως ανταπόδοση από τη συμπεριφορά τους. Ο πολιτισμός δε θα είναι πια ένα ιδανικό αλλά καθημερινή δράση.

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Παρακαλώ εισάγετε το σχόλιο σας!
Παρακαλώ εισάγετε το όνομά σας