Μάθημα επιστημολογία: Η Ντόροθι και το δέντρο

Μάθημα επιστημολογία: Η Ντόροθι και το δέντρο

Κάποια στιγμή στο «μάγο του Οζ», η Ντόροθι (Τζούντι Γκάρλαντ, Judy Garland) παίρνει ένα μήλο από μια μηλιά και το δέντρο διαμαρτύρεται: «Έι, θα σου άρεσε εσένα να έρθει κάποιος και να σού κόψει ένα κομμάτι σου»; H Ντόροθι τα χάνει και μονολογεί: «ω θεέ μου! Όλο ξεχνάω πως δε βρίσκομαι πια στο Κάνσας», εννοώντας πως βρίσκεται πια σε ένα διαφορετικό κόσμο, όπου δεν ισχύουν οι συνήθεις στο δικό της κόσμο διαφορές μεταξύ ανθρώπων και αντικειμένων, έμψυχων και άψυχων, ανθρώπων και φυσικού περιβάλλοντος.

Σε όλα τα άτομα αναγνωρίζονται νομικά δικαιώματα και προστατεύεται η σωματική του ακεραιότητα. Όχι στα αντικείμενα. Αν τραυματίσεις έναν άνθρωπο, αυτός δικαιούται να προσφύγει στη δικαιοσύνη. Τα δέντρα που υλοτομούνται δεν έχουν ανάλογα δικαιώματα, εκτός βέβαια αν τα κόψει κάποιος άλλος εκτός του ιδιοκτήτη τους (αλλά και τότε, τα δικαιώματα δεν αφορούν τα ίδια τα δέντρα).

Όλα τα παραπάνω μοιάζουν αυτονόητα, αλλά η διαμαρτυρία του δέντρου της Ντόροθι αποδεικνύει πως ακόμα και τα πιο αυτονόητα μπορεί να αμφισβητηθούν -ή να ανατραπούν. Προβληματιζόμουν γι’ αυτό το ζήτημα, όταν στο πλαίσιο της επιστημονικής μου δραστηριότητας κλήθηκα να ασχοληθώ με τα δικαιώματα των ζώων και των αντικειμένων. Το ζήτημα τέθηκε ξανά με το μνημειώδες άρθρο του Κρίστοφερ Στόουν (Christopher Stone) «έχουν δικαιώματα τα δέντρα; Προς την απόδοση νομικών δικαιωμάτων στα φυσικά σώματα» (1972), αν και φαίνεται πως είχε ήδη απαντηθεί στη Γένεση, όπου ο Θεός ζητά από τους ανθρώπους να «άρχουν» επί «τῶν ἰχθύων τῆς θαλάσσης καὶ τῶν πετεινῶν τοῦ οὐρανοῦ καὶ τῶν κτηνῶν καὶ πάσης τῆς γῆς καὶ πάντων τῶν ἑρπετῶν τῶν ἑρπόντων ἐπὶ γῆς γῆς» (Γέν. 1:26).

Η επικυριαρχία του ανθρώπου επί των ζώων και της φύσης είναι θεολογικά τεκμηριωμένη, κι επιβεβαιώθηκε στη σύγχρονη εποχή από τον κλασικό φιλελευθερισμό, που προκρίνει την απόδοση δικαιωμάτων στα όντα που τους έχει δοθεί (από το Θεό ή τη φύση) η δυνατότητα ελευθέρας επιλογής. Από το Λοκ (Locke) στο Μιλ (Mill) κι από τον Μπερλίν (Berlin) στο Ρολς (Rawls), η κεντρική σημασία του ελεύθερα δρώντος υποκειμένου ισοδυναμεί με άρθρο του «πιστεύω»· κι όπου υπάρχει κεντρικό, υπάρχει και περιφερειακό: εκεί υπάρχουν οντότητες που δεν είναι ούτε ελεύθερες, ούτε συνειδητές, αλλά ζουν την περιθωριακή, εξηρτημένη ύπαρξη των αντικειμένων.

Το γεγονός πως σε αυτό το χώρο των ελασσόνων δικαιωμάτων κατά διαστήματα εντάχθηκαν, εκτός των δέντρων και των ζώων και τα παιδιά, οι μαύροι, οι ινδιάνοι, οι Ασιάτες, οι ομοφυλόφιλοι, οι εβραίοι κ.ά υπονοεί πως υπάρχει και μια εναλλακτική προσέγγιση, που αποδίδει τα δικαιώματα με πολύ πιο γενναιόδωρο τρόπο. Ο Στόουν αναφέρεται στην παρατήρηση του Καρόλου Δαρβίνου (Charles Darwin) πως αρχικά ο άνθρωπος συμπαθούσε μόνο τον εαυτό του και την στενή του οικογένεια, αλλά συν τω χρόνω «τα συναισθήματά του έγιναν τρυφερότερα και επεκτάθηκαν πλατύτερα, σε όλες τις φυλές, στους ηλιθίους, τους αναπήρους και τα υπόλοιπα άχρηστα μέλη της κοινωνίας κι εντέλει στα κατώτερα ζώα». Στο ίδιο πνεύμα, ο φιλόσοφος Ρίτσαρντ Ρόρτι (Richard Rorty) υποστήριζε πως «χρειάζεται να επαγρυπνούμε υπέρ των περιθωριοποιημένων, όλων όσων ενστικτωδώς τους περιγράφουμε ως «αυτοί», σε αντίστιξη με το «εμείς»… Οφείλουμε να διευρύνουμε την αίσθηση του “εμείς” σε όσο περισσότερους ανθρώπους γίνεται».

Αλλά πώς γίνεται αυτό; Η προτροπή του Ρόρτι μοιάζει να υπονοεί πως είναι απλά ζήτημα βούλησης· συνέχισε να προσπαθείς! Αλλά η συμβουλή του υποτιμά μια δυσκολία, στην οποία αναφέρεται η Ντόροθι όταν γκρινιάζει στον εαυτό της πως όλο ξεχνά πως δε βρίσκεται πια στο Κάνσας: δεν αναφέρεται εδώ σε κάποιου είδους αμνησία. Για την ακρίβεια, δεν πάσχει από κανενός είδους ανεπάρκεια… Η αναπόφευκτη και ακατηγόρητη «λησμονιά» της έχει να κάνει με το ότι η συνείδησή της έχει διαμορφωθεί από συγκεκριμένες παραδοχές για το πώς κατηγοριοποιούνται τα όντα αυτού του κόσμου, παραδοχές που εμπεριέχουν την πλήρη κατάταξη και κατηγοριοποίησή τους.

Ακριβώς με τον ίδιο τρόπο, όταν ο Κάρολος Δαρβίνος περιγράφει πως η συμπάθειά του έχει επεκταθεί ως και στα «κατώτερα» ζώα ή όταν κάνει κατάχρηση του επιθέτου «άχρηστος», δεν το σκέφτεται καν! Αλλά και ο Ρόρτι δεν είναι λιγότερο μονομερής (κι αυτό δεν είναι κριτική, αλλά περιγραφή) στη θεώρησή του, όταν περιορίζει την κατηγορία των αδίκως περιθωριοποιούμενων στους «ανθρώπους». Τι γίνεται με τις γάτες, τα δέντρα, τα βράχια, τα ποτάμια και τις κατσαρίδες;

Η προφανής απάντηση σε αυτή την όχι εντελώς αφελή ερώτηση είναι πως «δεν μπορείς να τα σκέφτεσαι όλα» -κι αυτή είναι και η ορθή απάντηση. Παρά τις εκκλήσεις του τύπου «πλάτυνε τη σκέψη σου», «επέκτεινε τους ορίζοντές σου» ή «διεύρυνε την έννοια του “εμείς”», δεν έχουμε να κάνουμε εδώ με έναν ασκήσιμο μυ, που μπορεί να συμπεριλάβει ή να κατανοήσει έναν απεριόριστο αριθμό πραγμάτων. Μάλλον βρισκόμαστε αντιμέτωποι με μια δομή, που ταυτόχρονα διευκολύνει την κατανόηση, περιορίζοντάς την, αναπόδραστα: η κατηγοριοποίηση του κόσμου και ο προσδιορισμός των μερών του, γίνεται αναγκαστικά διαμέσου της αγαθής διαμόρφωσης πεπερασμένων κατηγοριών. Καμία αντιληπτική δομή δεν είναι δυνατό να θεωρεί τα πάντα· μόνον ο Θεός είναι πανόπτης.

Εξυπακούεται πως όταν η διανοητική αυτή δομή διαταράσσεται (όταν π.χ. ένα δέντρο αρχίζει να διαμαρτύρεται, όπως συνέβη στην Ντόροθι) δε βλέπεις «περισσότερα»· βλέπεις «διαφορετικά». Κάθε σύστημα διάκρισης (και η αντιληπτική δομή είναι ακριβώς αυτό) δεν μπορεί παρά να προκρίνει ορισμένες κατηγορίες και να υποβαθμίζει άλλες, καμιά φορά σε βαθμό πλήρους αγνόησής τους. Κι όταν ένα υπόδειγμα αντικαθίσταται από ένα άλλο, προβάλλουν ορισμένα νέα πράγματα, ενώ ορισμένα παλιότερα ξεπέφτουν στην κατηγορία του «αμελητέου» κι εντέλει χάνονται από τη θέα -η διαδικασία αυτή περιγράφεται θαυμάσια στο έργο του Τόμας Κουν (Thomas Kuhn) «η δομή των επιστημονικών επαναστάσεων».

Κοντολογίς, οι διανοητικές αναθεωρήσεις συχνά είναι περιορισμένες και αποσπασματικές, και πολύ σπάνια συστημικές. Οι συνολικές μεταστροφές, σαν αυτή του αποστόλου Παύλου στο δρόμο προς τη Δαμασκό, συμβαίνουν μεν, αλλά συνήθως οι όποιες αλλαγές αφορούν ένα μικρό τμήμα του αντιληπτικού σύμπαντος του καθενός. Μετά την κατσάδα της από το δέντρο, η Ντόροθι ίσως να πάψει να ξεχωρίζει τόσο αυστηρά τους ανθρώπους από τα δέντρα, αλλά θα συνεχίσει να τα βλέπει εν πολλοίς όπως τα έβλεπε πάντοτε.

Και λοιπόν; Ας πούμε πως δεχθήκαμε τη θέση πως ό,τι βλέπουμε και οι κατηγορίες που τα τοποθετούμε και οι αξιολογήσεις που συνεπάγονται οι κατηγορίες αυτές πηγάζουν μάλλον από το πολιτιστικό μας περιβάλλον παρά από τη φύση… Τι συνέπειες έχει αυτό; Αποκτήσαμε μήπως κάποια νέα βέλη στη φαρέτρα μας;

«Καμία» και «όχι» είναι οι απαντήσεις στα δύο παραπάνω ερωτήματα. Η συνειδητοποίηση πως ό,τι βλέπουμε εξαρτάται από νοητικές δομές, επ’ ουδενί δεν αρκεί για να αλλάξουν οι δομές αυτές. Η αναγνώριση πως υπάρχουν πράγματα που δεν τα σκέφτηκες, αλλά θα μπορούσες να το έχεις κάνει, δε σου δίνει την παραμικρή νύξη για το ποια είναι άραγε τα πράγματα αυτά (εκτός αν αλλάξει πλήρως η «επίπλωση» της συνείδησής σου). Η διαπίστωση πως «τα-πάντα-είναι-κοινωνικές-κατασκευές» όσο συναρπαστική κι ισχυρή (ή καταστροφική) κι αν είναι, είναι μεν μια επιστημολογική επανάσταση, δεν αρκεί όμως από μόνο του να πυροδοτήσει καμία επανάσταση σε κανένα άλλο πεδίο.

Δεν έχει, φερ’ ειπείν, την παραμικρή πολιτική επίπτωση. Κι αυτό το τονίζω, εν γνώσει μου πως κάθε σχεδόν ρεύμα της διανοούμενης αριστεράς, από το φεμινισμό και τον μεταμοντερνισμό ως την «κριτική φυλετική θεωρία» και τις κριτικές νομικές σπουδές- πιστεύει πως αυτή η θέση πυροδοτεί μια πολιτική απελευθέρωσης. Δεν το κάνει· δεν πυροδοτεί τίποτα.

Κάθε συνείδηση ήταν ανέκαθεν απατηλή, ανεξαρτήτως του αν οι συνειδήσεις μπορεί να αλλάζουν. Οι αλλαγές αυτές απλά, ούτε προσχεδιάζονται, ούτε διαμορφώνονται δια της θελήσεως· και δεν υπάρχει κανένας τρόπος να απελευθερωθούμε από τους αντιληπτικούς περιορισμούς που θα μας οδηγούν πάντοτε σε μισαλλόδοξες κρίσεις κι εθελοτυφλία. Το καλύτερο που έχουμε να περιμένουμε, είναι να μας πιάσει κουβέντα κανένα δέντρο!

Άρθρο του Stanley Fish, είναι νομικός και θεωρητικός της λογοτεχνίας.

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Παρακαλώ εισάγετε το σχόλιο σας!
Παρακαλώ εισάγετε το όνομά σας