Στη μνήμη Μοχάμεντ Αρκούν, του Αμπντενούρ Μπιντάρ

Θα ήθελα εδώ να εκφράσω την ευγνωμοσύνη μου στην προσωπικότητα και στην σκέψη του καθηγητού Μοχάμεντ Αρκούν (Mohammed Arkoun), που μας εγκατέλειψε στις 14 Σεπτεμβρίου. Όταν εργαζόμαστε στον χώρο των ιδεών, σε όποιο πεδίο του, χρειαζόμαστε καθοδηγητικές διάνοιες που να μας διαμορφώνουν μια συνειδητότητα που να είναι ταυτόχρονα πλανητική και συγκεκριμένη, και να μας θέτουν εμπρός στην πελώρια πρόκληση να σκεφτόμαστε με σημείο αφετηρίας όσα εκείνες έχουν ήδη επεξεργαστεί.

Αυτό το ρόλο για μένα προσωπικά τον έπαιξε ο Μοχάμεντ Αρκούν, από τη στιγμή που άρχισα να εξειδικεύομαι στην ανάλυση του σύγχρονου Ισλάμ και να αναρωτιέμαι τι είναι αυτό που χαρακτηρίζει σήμερα αυτήν τη θρησκεία, αλλά και το τι θα μπορούσε να είναι ένα «σύγχρονο Ισλάμ».

Από πολύ νωρίς διέκρινα πως η σκέψη του Μοχάμεντ Αρκούν ήταν μια απαραίτητη αναφορά στη σχολή σκέψης στην οποία εντασσόταν σιγά-σιγά και η προσωπική μου σκέψη. Χάρη στην πελώρια ευρυμάθειά του και στην εξαιρετική αναλυτικότητα της έρευνάς του, είναι πράγματι ένας από τους ελάχιστους μουσουλμάνους διανοούμενους που κατόρθωσε, στο ζήτημα της μεταρρύθμισης του Ισλάμ, να πετύχει στο διπλό έργο της κριτικής, αλλά και της απαραίτητης πρότασης για ανασύνθεση.

Από το 1984, οπότε δημοσιεύτηκε το διάσημο έργο του «κριτική του Ισλαμικού λόγου», έως το 2005 που εκδόθηκε το τελευταίο του βιβλίο «ουμανισμός και Ισλάμ», ανέλυε πάντοτε με εκπληκτική εμβρίθεια την ηθική, κοινωνική, πολιτική και πνευματική κατάσταση του Ισλάμ. Μολαταύτα, και προς μεγάλη ευτυχία όσων είχαν την τύχη να τον διαβάζουν ή να τον ακούν, είχε παράλληλα τη δεινή ικανότητα να συμπυκνώνει τη σκέψη του σε μερικές «χτυπητές» φράσεις. Μπορούσε να το κάνει αυτό καθώς ήταν οφθαλμοφανές πως αυτή «συμπύκνωση» παραγόταν από μια εις βάθος συνειδητοποίηση της ουσίας τους.

Μεταξύ αυτών των φράσεων, ξεχωρίζω την εξής: «το Ισλάμ είναι θεολογικά προτεσταντικό, αλλά πολιτικά ρωμαιοκαθολικό». Έχουμε εδώ την κριτική προσέγγιση της ιστορικής αντίφασης που χαρακτηρίζει την ισλαμική θρησκεία μεταξύ του χαρακτήρα των κειμένων της και του τι απέγινε το Ισλάμ στη συνέχεια: αντί να διατηρήσει την έννοια της ελευθερίας στην θεμελιακή θέση που της προοριζόταν (η θρησκεία δε συμβαδίζει με τον εξαναγκασμό, λέει σχετικά τα Κοράνι) το Ισλάμ μεταβλήθηκε σε μια θρησκεία υποταγής των μαζών σε ένα ιερατείο και σε ένα δόγμα και μετατράπηκε σε αυτό που ο Μοχάμεντ Αρκούν περιέγραφε -χρησιμοποιώντας μια ακόμα ριζοσπαστική διατύπωση- ως «το χώρο της θεσμοποιημένης άγνοιας».

Βιβλίο το βιβλίο οι παρόμοιες διατυπώσεις πολλαπλασιάζονται, σαν κορυφές παγόβουνων ενός αυστηρότατου και τεκμηριωμένου κατηγορητηρίου ενάντια στον «Ισλαμικό λόγο».

Το ακριβώς απέδιδε εναντίον του; Πως δεν είχε κατορθώσει να αναβαθμιστεί σε ελευθερία, πως είχε δηλαδή παραμείνει δέσμιος στο θρησκευτικό δόγμα, λόγω της συνενοχής του ιερατείου και της πολιτικής εξουσίας, που αμφότεροι χρειάζονται τη θρησκεία για να κοιμίζουν το λαό με το όπιο της εθιμικής θρησκευτικότητας και της υποτακτικότητας των «μασαλάχ» (Θεού θέλοντος) και των «χαμπντουλιλάχ» (δόξα τω Θεώ).

«Τίποτα δεν μπορεί να συμβεί», έγραφε «χωρίς την υπονόμευση της αρχαϊκής θρησκευτικής σκέψης και της πολεμοχαρούς ιδεολογίας που τη στηρίζει, τη ζωογονεί και τη διαιωνίζει».

Είναι εύκολο να φανταστούμε πως αυτή η αναθεωρητική του διάθεση δεν του χάρισε μόνο φίλους και συγχαρητήρια. Πράγματι, στον ισλαμικό κόσμο, στο έργο του επιφυλάχτηκε η πιο κραυγαλέα αδιαφορία. Ολόκληρη τη ζωή του θα αντιπαλεύει αυτή την «στρατηγική της αποσιώπησης» εκ μέρους των μουσουλμάνων ψευτοδιανοουμένων. Θα αντιπαλεύει όμως και την έλλειψη κατανόησης εκ μέρους των πιστών, τη συνήθη μετριότητα της θεολογικής τους παιδείας και την ανικανότητά τους να αναγνωρίζουν την αξία της κριτικής σκέψης· την αιωνόβια αντανακλαστική αντίδραση του Ισλάμ που μπερδεύει κάθε αμφισβήτηση με κατά μέτωπο επίθεση, κάθε κριτική με βλασφημία, και κάνοντάς το να επιβεβαιώνει, αλίμονο, την ανάλυση του Μοχάμεντ Αρκούν σύμφωνα με την οποία αυτή η θρησκεία δεν εισήρθε ακόμα στον αιώνα της λογικής.

Προηγούμενο άρθροΟυαί υμίν Γραμματείς και Φαρισαίοι υποκριταί
Επόμενο άρθροΜάικλ Φελπς: Το παιδί – θαύμα της κολύμβησης
Κατά γενική ομολογία θεωρούμε ξεγραμμένος ή πιο σωστά αποτυχημένος. Αφού σας συστήθηκα, πάμε παρακάτω. Για εμένα δεν υπάρχουν διλήμματα, γιατί ξέρω τι θέλω και τι αναζητώ στη ζωή μου. Από μικρός έπαψα να συμβιβάζομαι και άρχισα να αγωνίζομαι. Το Μοναδικό μου εργαλείο είναι το γράψιμο και η ουδέτερη σκέψη μου.
ΚΟΙΝΟΠΟΙΗΣΗ

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Παρακαλώ εισάγετε το σχόλιο σας!
Παρακαλώ εισάγετε το όνομά σας