Συμβολισμοί και πραγματικότητα της αναθεώρησης του Τουρκικού Συντάγματος

Δεν έχει περάσει πολύ περισσότερο από ένας μήνας από την τελευταία αναθεώρηση του Τουρκικού Συντάγματος και η Ευρωπαϊκή Ένωση έθεσε εκ νέου ζήτημα υιοθέτησης νέου συνταγματικού κειμένου από την υποψήφια για ένταξη χώρα. Το νέο Σύνταγμα θα πρέπει να αφίσταται από το στρατοκρατικό Σύνταγμα του 1982 και να υιοθετεί τις δημοκρατικές αρχές που θεωρεί η ΕΕ αναγκαίες προκειμένου να προχωρήσει η ένταξη. Ανεξάρτητα από το γεγονός ότι η παρέμβαση αυτή της ΕΕ εντάσσεται στις γνωστές γεωπολιτικές αντιπαραθέσεις, θέτει ένα υπαρκτό πρόβλημα.

Ποια είναι τα χαρακτηριστικά της πρόσφατης αναθεώρησης; Πόσο βαθιές μεταβολές επέφερε; Η αναθεώρηση περιλάμβανε 26 άρθρα. Σε αυτά, από κυβερνητική σκοπιμότητα προφανώς, περιέχονταν τόσο άρθρα καίριας σημασίας όσο και άλλα τα οποία είχαν εκ των πραγμάτων δευτερεύουσα σημασία. Ανάλογα με τη σπουδαιότητά τους, μπορούν να διακριθούν τρεις κατηγορίες άρθρων.

Οι αλλαγές στη Δικαιοσύνη

Η πρώτη και πλέον σημαντική κατηγορία άρθρων που αναθεωρήθηκαν αφορά τη δικαστική εξουσία. Τροποποίηση επήλθε, έτσι, στο άρθρο 146 του Συντάγματος. Το άρθρο αυτό όριζε ότι το Συνταγματικό Δικαστήριο της Τουρκίας απαρτίζεται από 11 τακτικά μέλη (και τέσσερα αναπληρωματικά). Από αυτά τα 3 μέλη επιλέγονται απευθείας από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας από ανώτατους υπαλλήλους ή δικηγόρους ενώ τα υπόλοιπα 8 επιλέγονται και πάλι από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας από μια λίστα τριπλάσιων υποψηφίων. Η λίστα συντάσσεται έπειτα από εκλογή στην οποία προβαίνουν οι ολομέλειες των εφετείων, των στρατιωτικών εφετείων, του Συμβουλίου του Κράτους, του Ανώτατου Στρατιωτικού Διοικητικού Δικαστηρίου, του Ελεγκτικού Συνεδρίου, του Συμβουλίου Ανώτατης Εκπαίδευσης.

Με την αναθεώρηση που εγκρίθηκε με το δημοψήφισμα της 12ης Σεπτεμβρίου 2010 αυξάνεται ο αριθμός των τακτικών μελών του Συνταγματικού Δικαστηρίου σε 17. Τα 14 διορίζονται από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας ενώ τα υπόλοιπα 3 διορίζονται από τη Μεγάλη Εθνοσυνέλευση.

Σημαντική αλλαγή επήλθε και στο άρθρο 159 του Συντάγματος. Η μέχρι πρόσφατα ισχύουσα διάταξη όριζε ότι το Ανώτατο Συμβούλιο Δικαστών και Εισαγγελέων απαρτίζεται από 7 μέλη τα οποία διορίζει ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας επιλέγοντας ανάμεσα σε τριπλάσιο αριθμό υποψηφίων που υποδεικνύει η ολομέλεια του εφετείου και του Συμβουλίου του Κράτους. Το Συμβούλιο αυτό διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο καθώς είναι αρμόδιο, ανάμεσα σε άλλα, για την προαγωγή και τη μετάθεση των δικαστών.

Η αναθεώρηση ανεβάζει τον αριθμό των μελών σε 21. Διατηρεί την προεδρία του Υπουργού Δικαιοσύνης, που προβλεπόταν ήδη, ενώ παράλληλα ενδυναμώνει το ρόλο της εκτελεστικής εξουσίας στο δικαστικό σώμα.

Η αναθεώρηση των άρθρων αυτών αποτέλεσε το αντικείμενο της μεγαλύτερης διαμάχης των οπαδών και των αντιπάλων της αναθεώρησης. Στην πραγματικότητα, ο στόχος της κυβέρνησης που εισηγήθηκε την αναθεώρηση είναι να επιτύχει την αποδυνάμωση των δεσμών των ανωτάτων δικαστηρίων με το πλέγμα εξουσίας των στρατιωτικών. Μέχρι πρόσφατα, τα ανώτερα κλιμάκια του δικαστικού σώματος επηρεάζονταν κατά κανόνα από το στρατιωτικό παρακράτος ενώ οι κατώτεροι δικαστές βρίσκονταν μάλλον υπό την επίδραση των αντιλήψεων της κυβέρνησης.

Πρακτικά, η αναθεώρηση των συγκεκριμένων άρθρων ενισχύει την παρέμβαση της εκτελεστικής εξουσίας στη Δικαιοσύνη, γεγονός που φυσικά κάθε άλλο παρά ως δημοκρατικό στοιχείο μπορεί να χαρακτηριστεί. Για το λόγο τούτο οι αντίπαλοι της αναθεώρησης που είναι θετικά διακείμενοι στους στρατιωτικούς εμφανίστηκαν υποκριτικά ως υπέρμαχοι της ανεξαρτησίας της Δικαιοσύνης.

Στο ίδιο πνεύμα εντάσσεται και η αναθεώρηση του άρθρου 145. Με την τροποποίηση του άρθρου αποδυναμώνονται τα στρατοδικεία σε όφελος της τακτικής Δικαιοσύνης. Από τη μια προβλέπεται ότι τα στρατιωτικά δικαστήρια δεν θα δικάζουν πολίτες παρά μόνο σε περίοδο πολέμου. Από την άλλη, ανατίθεται στα ποινικά δικαστήρια η εκδίκαση υποθέσεων που σχετίζονται με την ασφάλεια του κράτους και τη λειτουργία των συνταγματικών θεσμών. Άρα, εκ των πραγμάτων, θα εκδικάζουν και όσους κατηγορούνται για απόπειρα πραξικοπήματος.

Η συμβολική αναθεώρηση

Η δεύτερη και η τρίτη κατηγορία έχουν περισσότερο συμβολικό χαρακτήρα. Η δεύτερη αφορά την αναθεώρηση του μεταβατικού άρθρου 15. Με την τροποποίησή του δίνεται η δυνατότητα να δικαστούν οι ανώτατες στρατιωτικές αρχές που ευθύνονται για το πραξικόπημα του 1982. Κάτι τέτοιο πρακτικά δεν έχει νόημα ύστερα από τόσα χρόνια και εφόσον η νέα διάταξη δεν έχει αναδρομική ισχύ. Έχει όμως υψηλή συμβολική αξία.

Η τρίτη κατηγορία περιλαμβάνει μια σειρά συνταγματικών διακηρύξεων στο πνεύμα του εμπλουτισμού του Συντάγματος με νέα δικαιώματα. Έτσι, υπάρχει πλέον αναφορά στην προστασία του παιδιού, στην υιοθέτηση θετικών διακρίσεων υπέρ των ηλικιωμένων και στην ισότητα των δυο φύλων.

Πρέπει βέβαια να υπογραμμιστεί ότι οι διακηρύξεις συνταγματικών δικαιωμάτων είναι αναγκαίες αλλά όχι επαρκείς προϋποθέσεις για τη βελτίωση των συνθηκών ζωής του πληθυσμού. Η εμπειρία αποδεικνύει ότι πολύ συχνά τα συνταγματικά δικαιώματα και, ιδίως, τα κοινωνικά δικαιώματα, κατοχυρώνονται συνταγματικά αλλά αυτό απέχει αρκετά από την κατοχύρωσή τους στην πράξη. Το τελευταίο απαιτεί νομοθετικές πρωτοβουλίες εναρμονισμένες στο πνεύμα των συνταγματικών διατάξεων. Κυρίως όμως απαιτεί τη διοχέτευση κρατικών κονδυλίων προκειμένου να υλοποιηθούν οι συνταγματικές και νομοθετικές δεσμεύσεις. Προϋποθέτει επίσης τη διαρκή κοινωνική πίεση ώστε να μην καθίστανται νεκρό γράμμα οι νομικές διακηρύξεις. Αν αυτό ισχύει για τις αναπτυγμένες χώρες, αφορά πολύ περισσότερο μια χώρα όπως η Τουρκία.

Στην τρίτη αυτή κατηγορία περιλαμβάνεται ακόμη η υιοθέτηση του θεσμού του Συνηγόρου του Πολίτη. Ο θεσμός αυτός έχει αποδειχθεί αδύναμος να προστατεύσει ουσιαστικά τους πολίτες ακόμη και σε περισσότερο ευνομούμενες χώρες. Αντιλαμβάνεται κανείς ποιο θα είναι το αντίκρισμά του στην Τουρκία όπου η κρατική αυθαιρεσία αποτελεί ενδημικό φαινόμενο.

Εντελώς επιδερμική παραμένει επίσης η νέα διάταξη που παρέχει στους δημόσιους υπάλληλους τη δυνατότητα διεξαγωγής συλλογικών διαπραγματεύσεων χωρίς να τους παρέχει το δικαίωμα στην απεργία[1]. Με τον ίδιο τρόπο το Ελληνικό αυταρχικό Σύνταγμα του 1952, προϊόν της ανώμαλης μετεμφυλιακής περιόδου, απαγόρευε με το άρθρο 11 παρ. 4 την απεργία των δημοσίων υπαλλήλων.

«Άνθρακες ο θησαυρός»

Από τα παραπάνω εξάγεται αβίαστα το συμπέρασμα ότι η αναθεώρηση του Συντάγματος δεν πραγματοποιεί ουσιαστικά βήματα εκδημοκρατισμού. Το γεγονός ότι το δημοψήφισμα διεξήχθη την ημέρα της επετείου του πραξικοπήματος του 1982 αποτέλεσε μόνο ευκαιρία της κυβέρνησης να στηρίξει προπαγανδιστικά με αυτό τον τρόπο το σχέδιό της.

Τα κύρια χαρακτηριστικά του Συντάγματος παραμένουν η υπερενισχυμένη εκτελεστική εξουσία ιδίως στο πρόσωπο του Προέδρου της Δημοκρατίας, οι δρακόντειες διατάξεις περί κατάστασης ανάγκης και κήρυξης της χώρας σε κατάσταση πολέμου, οι υπερβολικοί περιορισμοί στο δικαίωμα της απεργίας, της συνάθροισης και της συνένωσης, η κατοχύρωση του εργοδοτικού λοκάουτ, το όριο του 10% για να μπορέσει να εκπροσωπηθεί ένα κόμμα στην Εθνοσυνέλευση, η δυνατότητα διάλυσης των πολιτικών κομμάτων από το Συνταγματικό Δικαστήριο κλπ[2]. Η συνταγματική πραγματικότητα είναι ακόμη πιο ζοφερή καθώς ο κρατικός αυταρχισμός και οι παραβιάσεις ακόμη και των στοιχειωδών δικαιωμάτων βρίσκονται στην ημερήσια διάταξη.

Έτσι, η αναθεώρηση του Συντάγματος εντάσσεται στην αντιπαράθεση των δυο τμημάτων της οικονομικής και πολιτικής ολιγαρχίας της Τουρκίας που έχουν διαφορετικές οικονομικές προσεγγίσεις και γεωπολιτικές θεωρήσεις: εκείνου που εκφράζεται κυρίως από την κυβέρνηση Ερντογάν και του άλλου που συσπειρώνεται γύρω από το στρατιωτικό κατεστημένο και το λεγόμενο «βαθύ κράτος»[3].

Παραπομπές

  1. Βλέπε περισσότερα J. Marcou, L’ imbroglio constitutionnel en Turquie (2007-2010), http://revue-signes.info και A. Tayla, Referendum Constitutionnel en Turquie: eclairage sur une reforme controversee, Institut de Relations Internationales et Strategiques, Sept 2010 και C. Deloy, Referendum sur la reforme de la Constitution en Turquie, Fondation Robert Schuman.
  2. Βλέπε Π. Φουντεδάκη, Το τουρκικό πολίτευμα, εκδ. Αντ. Σάκκουλα, 2002.
  3. Βλέπε Σ. Λυγερός, Σταυροφόροι χωρίς σταυρό (ισλαμική τρομοκρατία, ΗΠΑ και νεοοθωμανισμός), εκδ. Λιβάνη, 2010, σελ. 135 επ.

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Παρακαλώ εισάγετε το σχόλιο σας!
Παρακαλώ εισάγετε το όνομά σας