Tube saturation: Η ζεστασιά του αναλογικού ήχου

Tube saturation: Η ζεστασιά του αναλογικού ήχου

Έχεις παρευρεθεί ποτέ σε “haute philosofique” συζήτηση, όπου η όλη κατάσταση έχει αγγίξει επίπεδα που πλήρως δικαιολογεί την χρήση ηρωίνης ως μόνη ελπίδα διαφυγής από την άκρατη θεωρητικολογία; Είναι εκείνο το επίπεδο που ακριβώς πριν το λυτρωτικό OD τους ακούς να συζητάν με τέτοιο τρόπο και τέτοια θεματολογία, που δεν μπορείς παρα να αναρωτηθείς αν πλέον ότι λέγεται έχει ουδεμία επαφή με το πρακτικό, το βιώσιμο, το καθημερινό ή αν απλά αποτελεί περίτεχνη και τρανή λεξιλογική-ρητορική-φιλοσοφική άσκηση, που απλά προσφέρει στους ξεστομίζοντες την ικανοποίηση του τσερβελοαυνανισμού.

Αν τυγχάνει να μην εμπλέκεσαι σε τέτοιες καταστάσεις, ίσως παρόμοια κατάσταση να συναντήσεις σε άλλους κύκλους, όπως αυτή των μουσικών… Εκεί συνήθως παίρνει την μορφή “συζητήσεις επι συζητήσεων για το τι αποτελεί τέχνη” ή την εκτίμηση της άρτιας και υπερβολικής τεχνικότητας ενός μουσικού που όλως τυχαίως συνήθως εκτιμάται μόνο από επαγγελματίες μουσικούς και όχι από τον “απλά μουσικόφιλο” (βλέπε κιθαρίστες που κάνουν παπάδες στα τάστα).

Όχι, μην αρχίσεις να χασμουριέσαι , χρησιμοποίησέ το προς όφελός σου: επισκέψου το πιο άρτια εξοπλισμένο στούντιο που μπορείς να βρείς και μόλις μαζευτεί κόσμος και αρχίσουν την ψιλοκουβεντούλα ανακοίνωσε έτσι στο ξεκούδουνο “α, δεν ξέρω τι λέτε, εγω πάντως δεν βρίσκω ιδιαίτερα ζεστό τον αναλογικό ήχο!“. Θα προκαλέσεις τέτοιο ταράκουλο που θα χρειαστούν τα χάπια για την καρδιά τους ή έστω ένα ηρεμιστικούλι και θα τους βάλεις σε τέτοια λούπα συζήτησης που ανενόχλητος θα μπορείς να κλέψεις ακόμα και την ενενηνταεξακάναλη SSL 9000 J κονσόλα που ζαχαρώνει το αίμα σου και μόνο που την βλέπεις!

Τυχαίο; “Δεν νομίζω” που θα έλεγε και ο ασφυξιόφιλος φίλος μας. Μόλις άνοιξες ένα από τα μεγαλύτερα κεφάλαια για μιξερομαστερόνια και πάσης φύσεως μουσικούς: αυτό της αντιπαλότητας του αναλογικού και ψηφιακού ήχου, του ποιος είναι πιο επιθυμητός και φυσικά του “τι προτιμάει ένας πραγματικός επαγγελματίας που σέβεται τα χρόνια που πέρασε σε σολφέζ, αντιστίξεις και ηχοληψίες”. Καλωσήλθες στις λυχνίες κενού!

Πίνακας περιεχομένων

Λυχνίες

Σσσ… χαμήλωσε την φωνή σου, αν σε ακούσουν οι μουσικόφιλοι φίλοι σου, θα σε διαγράψουν από τα κατάστιχα των “σοβαρών μουσικών” , θα σου ξυρίσουν το εφηβαίο σου και θα σε πετάξουν γυμνό μόνο με ένα μαγειρικό καπέλο σε κονσέρτο που διευθύνει η Μανωλίδου. Η λυχνία κενού είναι μια λυχνία -λάμπα, βλάκα!- που όταν την τρίβεις και την ζεστάνεις λίγο αντί για το τζίνι βγαίνει ζεστασιά στον ήχο!

Πάμε σε πολύ πολύ μακρινές εποχές όταν τα μπλιμπλίκια που ακούς δεν υπήρχαν, οι δεινόσαυροι περπατούσαν στην γή και ο παππούς σου είχε ακόμα στύση. Δεν υπήρχαν τα συστήματα που σήμερα ονομάζονται “ψηφιακά”. Οι λυχνίες αυτές ήταν η μόνη -και κατα συνέπεια must- επιλογή για επεξεργασία οποιούδηποτε σήματος και θα τις έβρισκες από υπολογιστές εώς ενισχυτές σήματος πάσης φύσεως. Αποτελούσαν αυτό που οι ηλεκτρονικάκηδες φίλοι σου ονομάζουν “δίοδος“.

Θύμιζαν ουσιαστικά λάμπα, της οποίας το στοιχείο συνήθως βρισκόταν υπο κενό (εξού και το “παράξενο όνομα”) και όπως κάθε λάμπα, καταλάμβανε έναν σχετικό όγκο. Αποτέλεσμα; Ογκοδέστατα μηχανήματα, που αν καιγόταν μια λάμπα “καιγόσουν” και εσύ και -όσον αφορά την μουσική- βρώμικος ήχος, δεν ακουγόταν τόσο καθαρά τι έπαιζες και ο προενισχυτής σου σού έκανε παιχνίδια όταν τσίτωνες τα πως-τα-λένε drive σου και το καταραμένο το volume σου που ακόμα αναρωτιέσαι γιατί φτάνει ως το 10 και δεν σκέφτηκε κανείς να το πάει ως το 11 για να τζαμάρεις πιο δυνατά!

Ύστερα ήρθαν οι μέλισσες! Εμφανίστηκαν οι διάδοχοι τον λαμπών, τα “τραντζίστορ” όπως ακριβώς έλεγε ο παππούς σου το ραδιόφωνο — και αυτό διότι παλαιότερα είχε και τούτο λάμπες μέσα. Τα τραντζίστορ ήταν τα new kids on the block της όλης φάσης, σαφέστατα μικρότερα από τις λάμπες, δεν χρειαζόντουσαν “ζέσταμα” για να λειτουργήσουν, έτρεχαν με λιγότερα βολτ και άντεχαν περισσότερο από τις λυχνίες κενού.

Εκτός των παραπάνω, έδιναν καθαρότερο σήμα, πράγμα που για τους μιξερομαστεράδες σήμαινε πως ότι ηχογραφούσαν ήταν κοντύτερα στο “πως ακουγόνταν” τα όργανα χωρίς την επίκτητη βαβούρα προενισχυτών και ενισχυτών… Ήρθε λοιπόν η εποχή που μπορούσαν πλέον να γράψουν τις λάμπες στα παπαλιά τους τα παπούτσια. Δεν το έκαναν όμως και υπήρξε λόγος: το tube saturation, ο… εχμ… κορεσμός της λάμπας!

Τι είναι το Tube saturation

Σσσς, πιο χαμηλά ρε, αν συνεχίσεις έτσι θα σε εκτελέσουν οι θολομουζικάντες φίλοι σου! Ο -κακομεταφρασμένος- “κορεσμός της λάμπας” δεν είναι τίτλος σουρεαλιστικής τσόντας, είναι το φαινόμενο που έκανε πολλούς μουσικούς να μην θέλουν να ηχογραφούν πλήρως ψηφιακά, αλλά τουλάχιστον η προενίσχυσή τους να είναι “αναλογική” , να περνάει από την λαμποκουμούτσα προτού καταλήξει σε state of the art κονσόλες.

Το φαινόμενο του tube saturation έδινε μια “ζεστή βρωμιά” στον ήχο, τον έκανε πιο “γεμάτο” και κατά συνέπεια πιο επιθυμητό σε ορισμένα ήδη μουσικής, δεδομένου του ότι -τρελιάρη μουσικέ μου- η μουσική δεν επιβάλλεται να εμπίπτει πάντα μέσα σε “φόρμες”, “καθαρότητες”, “αποστειρώσεις” διότι… δεν την ακούν μόνο μουσικοί του συναφιού σου, αλλά και άτομα που πραγματικά την απολαμβάνουν χωρίς σώνει και καλά να έχουν τεχνικές γνώσεις γύρω από αυτήν.

Το φαινόμενο του tube saturation έχει μπόλικα μαθηματικούλια και τεχνικούρες από πίσω, ουσιαστικά αν σκαμπάζεις από τούτα μπορούμε να πούμε πως η “φύση” του θορύβου που προσθέτει μια λυχνία στον ήχο/σήμα οφείλεται στο μη γραμμικό clipping του ήχου όπως επίσης και στα υψηλότερα επίπεδα αρμονικής παραμόρφωσης δευτέρας τάξης.

Για τους πιο θνητούς της παρέας ας αρκεστούμε στο ότι το φαινόμενο “tube saturation” προκύπτει όταν η λυχνία “υπερφορτωθεί” με ένα δυνατό σήμα. Τότε δημιουργεί αρμονικές παραμορφώσεις στον ήχο που θα σου δώσει πίσω με αποτέλεσμα να του δίνει ιδιαίτερη υφή που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί πιο “παχιά”, πιο πλήρης — καθόλου παράξενο λοιπόν που ο φανκομπασίστας της μπάντας σου επιμένει να σέρνει παντού όπου πάει τον λαμπάτο ενισχυτή του, που αν του πάθει κάτι θα κόψει τις φλέβες του με τις χορδές του μπάσου του.

Ο ευκολότερος τρόπος να το καταλάβεις και να μην χαθείς σε τεχνικούρες είναι να έχεις προσωπική εμπειρία του φαινομένου. Αν έχεις πρόσβαση σε ενισχυτή με λυχνίες δοκίμασέ το: παίξε το όργανό σου -όχι αυτό, το άλλο- με τον ενισχυτή σε χαμηλή ένταση και άρχισε σταδιακά να δίνεις. Στους περισσότερους ενισχυτές γύρω στο 3 με το 4 θα αρχίσεις να παρατηρείς αλλαγή στον ήχο! Voila, ακούς την παραμόρφωση;

Tι, δεν την ακούς καθαρά; Θες περισσότερη γιατί “όταν παίζεις την κιθάρα σου, θέλεις να ξυπνάει και ο διάολος ο ίδιος”; Κανένα πρόβλημα, πάνε προς power tube saturation. Ουσιαστικά είναι το ίδιο πράγμα, μόνο που εδώ οι λυχνίες που χρησιμοποιούνται είναι ισχυρότερες, σηκώνουν περισσότερα watt… Το αποτέλεσμα; Μεγαλύτερη παραμόρφωση, πιο πολύ ζεστασιά, πιο πολύ βρωμιά, ότι πρέπει για την ροκ-ως-το-κόκκαλο μπάντα σου. Αν έχεις καθαρίσει τα αυτάκια σου από τα κεριά θα παρατηρήσεις πως το tube saturation με το power tube saturation δεν διαφέρουν μόνο στην ένταση αλλά και στις αρμονικές που παράγουν…

-Δοκίμασα τον ενισχυτή, λέρωσα δυο βρακάκια μου απο την γλύκα του εφέ, μα «λεφτά δεν υπάρχουν», ήδη ξόδεψα τα τελευταία κλέμμένα απο την σύνταξη της Γριάς μου. Τι να κάνω;

Προτού αρχίσεις να σκέφτεσαι την αυτοκτονία ως λύση ή την εκπόρνευση της ψήφου σου -δεδομένου πως «πιάνει» στην πιάτσα παραπάνω απο το κορμί σου-, μπορείς να δοκιμάσεις ένα ωραίο κολπάκι το οποίο μπορεί να δώσει κάμποση “αναλογικίλα” στον ήχο σου, προς μεγάλο σου όφελος! Πάνε ξανά στο στούντιο από το οποίο σούφρωσες τη SSL 9000 J και αυτή την φορά ανακοίνωσε πάλι έτσι στο ξεκούδουνο “α, δεν ξέρω τι λέτε, εγω πάντως πιστεύω πως αν περάσεις τον ήχο σου σε κασέτα και μετά ηχογραφήσεις το playback δεν χρειάζεσαι τις λάμπες!” και έτσι θα μπορέσεις να κλέψεις και τα μικρόφωνα που σε κάνουν να ξεροχύνεις κάθε φορά που ηχογραφείς.

Ναι, το κόλπο είναι απλό: ηχογραφείς σε κασέτα και μετά από αυτήν τραβάς το σήμα για να το περάσεις στην κονσόλα σου για περαιτέρω επεξεργασία (για «κασέτες» και το player που τις παίζει -«κασετόφωνο»- ρώτα το γραΐδι, επισκέψου μουσείο ή παλαιοπωλείο)! Παρατηρείς διαφορά στον ήχο;

Εδώ το κόλπο βρίσκεται στην ολική αρμονική παραμόρφωση (THD, total harmonic distortion) που και αυτή έχει μαθηματικούλια και τεχνικούρες αλλά δεν θα σε ζαλίσω πολύ με αυτά. Δες το απλά: έχεις ακούσει να περιγράφουν ένα ηχοσύστημα ως “hi-fi” (σε μια φάση είχε γίνει και συνώνυμο του ηχοσυστήματος) που σημαίνει υψηλής πιστότητας (high fidelity). Δηλαδή πως αποδίδει το μέσο με όσο το δυνατόν λιγότερο “θόρυβο”, συγκεκριμένα όσο το δυνατόν λιγότερη THD. Συνήθως λιγότερη του 1% που υποτίθεται πως δεν την συλλαμβάνει το ανθρώπινο αυτί.

Αν επιμένεις για την τεχνικούρα, τότε ως ολική αρμονική παραμόρφωση ορίζεται το κλάσμα του αθροίσματος της δύναμης των επιμέρους αρμονικών συχνοτήτων του σήματός σου προς την θεμελιώδη αρμονική του σήματος.

Δεν βρίσκω πουθενά ούτε «κασετόφωνο» ούτε «κασέτα». Άλλος τρόπος να το ζήσω αληθινά υπάρχει;

Οκ, μην περιμένεις την Κυριακή, τώρα μπορείς να αυτοκτονήσεις — όχι διότι δεν μπορείς να το κάνεις αλλιώς αλλά διότι μάλλον ψάχνεις με τον κώλο σου και όχι με τα μάτια σου. Παραδέξου του, δεν θέλεις να σηκώσεις το αυτοβασανισμένο κορμί σου από την καρέκλα σου, θες να το κάνεις καρφωμένος μπροστά στο PC σου. Ναι, μην απογοητεύεσαι — η όλη διαδικασία μπορεί να γίνει και in-the-box.

Εννοείται πως πολλές εταιρίες δεν παραβλέπουν την αγάπη για τον αναλογικό ήχο και έτσι έχουν δημιουργήσει προγράμματα τα οποία μπορούν να δώσουν την αίσθηση του αναλογικού ήχου σε ψηφιακό σήμα. Βάλε τα χεράκια σου να δουλέψουν, χτύπα μανιωδώς τα πλήκτρα του πληκτρολογίου σου και ψάξε για plug-in για το sequencer σου που του δίνουν αυτή την λειτουργικότητα. Μερικά τέτοια δωρεάν plug in είναι το Voxengo Tube Amp , το KVR TesslaSE, το Ruby Tube VST και το Voxengo Tube Baby. Αν πάλι προτιμάς τα εμπορικά προγράμματα μπορείς να δοκιμάσεις το Tube Saturator της Wave Arts , το Antares Tube ή το Decapitator της SoundToys.

Τα παραπάνω προγράμματα είναι αρκετά καλά στο να μιμούνται τον αναλογικό ήχο, αλλά στην τελική είναι θέμα προτίμησης… Για μια τρίτη φορά μπορείς να επισκεφτείς το στούντιο σηκώνοντας και τα ντουβάρια αυτήν την φορά αν μπεις μέσα και πετάξεις το τσιτάτο “α, δεν ξέρω τι λέτε, εγώ το κάνω in the box με plugins και ο ήχος είναι ολόιδιος με της λάμπας“. Προσωπικά, δεν μπαίνω καν σε τέτοιο κόπο — η ευθύτητα χαρακτηρίζει τις μεθόδους μου, κλίκαρε λοιπόν στην σελίδα του Basileus , άκου την φρεσκότατη ρετρίλα «Πάμε στα μπαράκια», πιές τα τσιγαράκια και ρίξε του μια ερώτηση περι ζεστού αναλογικού ήχου… Σε περιμένει, μην αργείς!