Bessie Coleman: Η πρώτη Αφροαμερικανίδα πιλότος

Σήμερα σε βρίσκω μάλλον να έχεις αναρρώσει από την εορταστική κραιπάλη των προηγούμενων ημερών. Ωραία. Σε θέλω με καθαρό το κεφάλι, όχι επειδή έχω σκοπό να στο “λερώσω” με κάποιο τελειωμένο ψυχάκι, αλλά επειδή σήμερα θα δούμε μια ωραία ιδιαίτερη περίπτωση βιογραφίας.

Σου ετοίμασα λοιπόν τον βίο της Bessie Coleman (ελληνικά: Μπέσσι Κόλμαν), της πρώτης γυναίκας, αφρικάνικης καταγωγής όπου κατάφερε να γίνει πιλότος. Στην εποχή όπου έζησε και η Coleman το να είσαι γυναίκα και πιλότος δεν πήγαιναν μαζί, τουλάχιστον στις Η.Π.Α. — πόσο μάλλον αν ήσουν έγχρωμη γυναίκα.

Τα στερεότυπα κρατούσαν πιο δυνατά από ότι σήμερα, εμποδίζοντας εκτός των άλλων, πολλούς ανθρώπους να κάνουν αυτό που πραγματικά ήθελαν στη ζωή τους. Η Bessie αποτέλεσε γενναίο παράδειγμα εξαίρεσης και υπέρβασης αυτών. Πολλοί μάλιστα έχουν παραδεχτεί πως η υπέρβαση που έκανε η Coleman έδωσε ένα σημαντικό χτύπημα στην καταπολέμηση των ρατσιστικών διακρίσεων στις Η.Π.Α., δίνοντας το θάρρος και σε άλλους ανθρώπους αφρικάνικης καταγωγής να πούνε ένα “άι στο διάολο” στις κατεστημένες από τους λευκούς προκαταλήψεις και να ακολουθήσουν τα όνειρα τους.

Ας μην καθυστερώ άλλο όμως. Πάμε βιογραφία.

Η Elizabeth Coleman γεννήθηκε στις 26 Ιανουαρίου του 1892 στην Ατλάντα του Τέξας και ήταν το δέκατο από τα δεκατρία παιδιά της οικογένειας. Οι γονείς της ήταν επίμορτοι καλλιεργητές αφρικάνικης καταγωγής, αν και η σκούφια του πατέρα της κρατούσε σε μεγάλο ποσοστό και από τη φυλή των Cherokee.

Όταν η μικρή Bessie ήταν 2 ετών η φαμίλια μετακόμισε στο Waxahachie του Τέξας. Εκεί παρακολούθησε το μονοθέσιο σχολείο της περιοχής που απείχε τέσσερα μίλια από το σπίτι της, τα οποία διένυε καθημερινά με τα πόδια. Παρά όμως τις προφανείς δυσκολίες και την έλλειψη υποδομών, η Bessie γούσταρε το σχολείο. Της άρεσε να διαβάζει και ήταν ξεφτέρι στα μαθηματικά.

Το 1901, πατέρας της άφησε την οικογενειακή εστία για να πάει στην Οκλαχόμα όπου αποτελούσε ινδιάνικη επικράτεια, αναζητώντας καλύτερες επαγγελματικές ευκαιρίες και δεν μπορούσε να πάρει τη γυναίκα και τα παιδιά μαζί του. Στα καπάκια οι μεγάλοι αδερφοί της Bessie άρχισαν επίσης να εγκαταλείπουν τον οικογενειακό πυρήνα στο Waxahachie, με αποτέλεσμα η μητέρα της να μείνει με τα τέσσερα μικρότερά της πιτσιρίκια, εκ των οποίων η Bessie ήταν η μεγαλύτερη.

Στα 18 της, μετά το πέρας μιας παιδικής και εφηβικής ηλικίας γεμάτης ευθύνη προς τους άλλους, αποφάσισε να αξιοποιήσει όσα χρήματα είχε στην άκρη και να παρακολουθήσει το Colored Agricultural and Normal University του Langston, έχοντας σκοπό να βγει δασκάλα από εκεί. Εκεί έτυχε να διαβάσει για την πιλότο Harriet Quimby και τους αδερφούς Wright με αποτέλεσμα να της σφηνωθεί το μικρόβιο της επιθυμίας να ακολουθήσει και η ίδια δαύτο το μονοπάτι.

Μόνο που κάτι τέτοιο ακόμα βρισκόταν απλά στη σφαίρα της φαντασίας της. Βλέπεις, όχι μόνο δεν υπήρχε το κατάλληλο ηθικό και κοινωνικό support για κάτι τέτοιο, αλλά η έλλειψη οικονομικών πόρων δεν την άφηνε καν να τελειώσει τις σπουδές της στο Langston. Οπότε μετά το πρώτο εξάμηνο στο πανεπιστήμιο αναγκάστηκε να γυρίσει πίσω στην μητέρα της.

Από εκείνο το σημείο και μέχρι τα 23 της πέρασε μια, μάλλον, διόλου ικανοποιητική περίοδο δουλεύοντας ως πλύστρα. Στα 23 της μετακόμισε στο Σικάγο, όπου τη φιλοξενούσε ο αδερφός της ο Walter. Δύο χρόνια αργότερα παντρεύτηκε έναν τύπο ονόματι Claude Glenn, αλλά ποτέ δεν μπήκε στο κόπο να ενημερώσει την φαμίλια της για αυτό τον γάμο ή να αλλάξει το επίθετο της.

Εκείνο τον καιρό επίσης εργαζόταν ως μανικιουρίστα στο κουρείο “White Sox” και, παρόλο που δεν ήταν το επάγγελμα που ονειρευόταν, ήταν καλή σε αυτό. Τόσο καλή που η εφημερίδα Chigago Defender έγραψε πως ήταν η “καλύτερη και πιο γρήγορη μανικιουρίστ της περιοχής”.

Το 1920, ο αδερφός της ο John, πέρασε μια βόλτα από το Σικάγο για να δει τι κάνει η μικρή του αδερφή. Ο John ο οποίος ήταν βετεράνος του Πρώτου Παγκοσμίου πολέμου και είχε βρεθεί στη Γαλλία, έτυχε να σφυρίξει στην αδερφή του πόσο πιο μπροστά είναι οι Γαλλίδες σε σχέση με τις Αμερικάνες και πως οι πρώτες είναι ικανές να χειριστούν αεροπλάνα.

Αυτό το τελευταίο έκανε έναν περίεργα ευχάριστο θόρυβο μέσα στο κεφάλι της Bessie, η οποία αποφάσισε να ξεθάψει και να κυνηγήσει δαύτο της το όνειρο. Αν όμως στο Αμέρικα ήταν μια φορά δύσκολο μια λευκή γυναίκα να προσπεράσει τις προκαταλήψεις που σχετίζονται με το φύλο και να κάνει αυτό που τραβάει η καρδούλα της, για μια έγχρωμη γυναίκα το επίπεδο δυσκολίας ανέβαινε μπόλικες βαθμίδες παραπάνω – θυμήσου εδώ πώς η αμερικάνικη κοινωνία τον μέσο έγχρωμο τον προόριζε το πολύ χαμαλοδουλειές, ανεξάρτητα με τις δυνατότητες που μπορεί να είχε αυτός.

Καμία σχολή και κανένας εκπαιδευτής στην Αμερική δεν ήταν διατεθειμένος να δεχτεί να διδάξει σε μια έγχρωμη γυναίκα να χειρίζεται αεροπλάνο. Όμως η Bessie δεν το έβαλε κάτω. Με την υποστήριξη -ηθική και οικονομική- κάποιων καλοβαλμένων φίλων της, κατάφερε τον Νοέμβριο του 1920 να πάει σε αεροπορική σχολή της Γαλλίας.

Μέσα σε επτά μήνες – παρακολουθώντας πρόγραμμα δέκα μηνών – κατάφερε να πάρει διεθνές αεροπορικό δίπλωμα και ήταν όχι μόνο η πρώτη έγχρωμη γυναίκα, αλλά και η πρώτη πολίτης αμερικάνικης καταγωγής που κρατούσε ένα τέτοιο στα χέρια της, ανεξάρτητα με το φύλο και τη φυλή της.

Μετά την απόκτηση του διπλώματος παρέμεινε στη Γαλλία για δύο μήνες ακόμη ώστε να εξασκήσει τις πιλοτικές της δεξιότητες παραπάνω, υπό την καθοδήγηση ενός ατσίδα Γάλλου πιλότου.

Εν τέλει το Σεπτέμβριο του 1921 γύρισε πίσω στις Η.Π.Α. και η επιστροφή της καλύφθηκε επαρκώς από τα “μου-μου-ε”, χωρίς να σημαίνει πως αυτή η δημοσιότητα θα έκανε την ζωή της ένα κατιτίς πιο εύκολη. Μετά το δημοσιογραφικό νταβαντούρι ξεκίνησε πάλι να ψάχνει για εκπαιδευτή, μιας και σκόπευε να πιάσει δουλειά ως πιλότος καταιγιστικού για επιδείξεις, πόστο το οποίο ζητούσε ακόμα μεγαλύτερη εξειδίκευση πάνω στο χειρισμό αεροσκάφους. Για ακόμα μια φορά οι έρευνές της ήταν τελείως άκαρπες (πόσος σοβινισμός; Πόσος;), με αποτέλεσμα να ξενιτευτεί και προς Ευρώπη μεριά, το Φεβρουάριο του 1922.

Πέρασε δύο μήνες στη Γαλλία και έπειτα πήγε στην Ολλανδία, όπου γνώρισε τον Anthony Fokker – έναν από τους πιο περίοπτους σχεδιαστές αεροπλάνων εκείνο τον καιρό – και στη συνέχεια πέρασε από τη Γερμανία, όπου ο Fokker είχε στημένη τη μπίζνα του. Εκεί πήρε την τελική της εκπαίδευση από έναν εκ των αρχιχειριστών της εταιρίας.

Έτοιμη λοιπόν για όλα η Bessie γύρισε και πάλι στις Η.Π.Α.. Με όλη αυτή την προετοιμασία πίσω της τα πράγματα κάπως έστρωσαν και τον Σεπτέμβριο του 1923 πήρε μέρος στο πρώτο της αεροπορικό σόου — όπως θα περίμενε κανείς “she was a sensation“. Ικανότατη πιλότος και με ένα image που άλλοι αγαπούσαν και άλλοι μισούσαν.

Η ίδια δε δίσταζε να εκθέτει τον εαυτό της, να είναι δυναμική και να δημιουργεί τον μύθο της, πράγμα που συχνά ο Τύπος κατέκρινε. Ξέρεις τώρα την φάση: “Δε φτάνει που μας σπας τα στεγανά κοπελιά, είσαι και επιδεικτική. Δείξε λίγο έλεος και άφησε μας να λουφάξουμε για λίγο ακόμη στο προνομιούχο όνειρο μας όπου οι έγχρωμοι και οι γυναίκες είναι απλά κομπάρσοι και υπηρέτες των επιθυμιών μας“. Όχι, ΟΧΙ.

Οι αεροπορικές επιδείξεις βέβαια αποτελούσαν μόνο ένα μέρος όσων ήθελε να κάνει. Ο τελικός της σκοπός ήταν να ανοίξει τη δική της αεροπορική σχολή, όπου οι διακρίσεις σε φυλές και φύλα δεν θα είχαν καμία σημασία. Μόνο που για ένα τέτοιο εγχείρημα χρειαζόταν έσοδα, οπότε εκμεταλλευόταν κάθε ευκαιρία που θα μπορούσε να της τα προσφέρει κάνοντας τον Τύπο να την χαρακτηρίζει συχνά “οπορτουνίστρια“.

Όμως αναγνωστούδι μου πρέπει να είσαι υποψιασμένο πως τα συστημικά Μ.Μ.Ε. ανέκαθεν δεν μας τα έλεγαν καλά και πώς η λασπολογία ανέκαθεν αποτελούσε προσφιλέστατο χόμπι τους — αν η Bessie ήταν μια “καιροσκόπα σκύλα”, όπως την ήθελαν οι άνθρωποι των μέσων, δεν θα δίσταζε να πάρει τον ρόλο που της δόθηκε από την African American Seminole Producing Company για την ταινία “Shadow and Sunshine“, όπου θα της έδινε ένα αξιοπρεπές budget για την πραγματοποίηση του εγχειρήματος της.

Για να στο κάνω πιο λιανά: Η Bessie είπε να κάνει άνοιγμα στον κινηματογράφο με σκοπό την προσκόμιση εσόδων για το θεάρεστο έργο που είχε κατά νου.

Η προαναφερθείσα εταιρία της έκανε πρόταση για να παίξει στο Shadow and Sunshine, την οποία αρχικά δέχτηκε, μέχρι που πήρε πρέφα πως ο ρόλος που την ήθελαν να ενσαρκώσει αναπαρήγαγε όλα τα αρνητικά στερεότυπα αναφορικά με τις γυναίκες και τους έγχρωμους ανθρώπους.

Προτίμησε να ακυρώσει το συμβόλαιο με την εταιρία και να εργαστεί ως εκπαιδεύτρια για να βγάλει αυτό το κατηραμένο το ποσό που χρειαζόταν και τα προς το ζην της, παρά να παίξει έναν ρόλο που θα προσέβαλλε την ίδια και όσους περνούσαν ζόρια όμοια με τα δικά της.

Πέρα από τα μαθήματα και τις επιδείξεις στις οποίες έπαιρνε μέρος, άρχισε να γυρνάει σε σχολεία, εκκλησίες και θέατρα στο Τέξας και στη Τζόρτζια, καθώς και να δίνει διαλέξεις, οι οποίες μάλιστα την έκαναν πιο γνωστή και αγαπητή στο κοινό, παρά το backlash που της χάριζε απλόχερα ο Τύπος.

Παρόλα αυτά, ακόμα και στην έγχρωμη κοινότητα, αντιμετώπιζε άσχημες συμπεριφορές επειδή τόλμησε να διαφέρει και δεν φοβόταν να το δείξει. Αλλά και πάλι δεν το έβαζε κάτω.

Στις αρχές του 1926, μετά από κάποιες επιδείξεις στη Florida, ένας Βαπτιστής πάστορας μαζί με την σύζυγό του την κάλεσαν να μείνει μαζί τους στο Orlado. Εκεί η δικιά μας άνοιξε ένα ινστιτούτο αισθητικής – παλιά μου τέχνη κόσκινο – για να μαζέψει τα τελευταία δολάρια που χρειαζόταν για το άνοιγμα της ονειρεμένης της σχολής, αλλά και για να αγοράσει ένα καινούριο αεροσκάφος.

Δυστυχώς η ιστορία δεν έχει το happy ending που θα θέλαμε. 30 Απριλίου του 1926 η Bessie βρισκόταν στο Jacksonville της Florida σε δοκιμαστική πτήση μαζί με τον μηχανικό του σκάφους της, ο οποίος το οδηγούσε. Κατά τη διάρκεια της πτήσης κάποια βλάβη έπαιξε και ο μηχανικός έχασε τον έλεγχο.

Η Bessie δεν φορούσε ζώνη για να μπορεί να γέρνει προς τα εμπρός και να βλέπει τι έπαιζε στο πιλοτήριο. Μοιραία παράληψη.Το αεροπλάνο ξαφνικά επιτάχυνε και αναποδογύρισε, με αποτέλεσμα η Bessie να πέσει από τα 15.000 πόδια να σπάσει κάθε κόκαλο του κορμιού της και να πεθάνει. Άουτς, άουτς, άουτς.

Δεν νομίζω ότι το τέλος της θα μπορούσε να είναι περισσότερο ειρωνικό.

Οι άνθρωποι του Jacksonville, του Orlando και του Σικάγο θρήνησαν τον χαμό της και έκαναν σχεδόν ταυτόχρονα τελετή κηδείας προς τιμήν της.

10.000 άτομα βρέθηκαν στο μνημόσυνό της στο Σικάγο και όταν πέθανε τα μου-μου-ε έπαψαν να την λοιδορούν επιτέλους, ενώ ο κόσμος την ηρωοποίησε όπως μάλλον της άξιζε. Αυτή την άνιση εκτίμηση και τον σεβασμό που τρέφουν οι άνθρωποι για τους νεκρούς σε σχέση με τους ζωντανούς, παρόλο που μπορώ να την εξηγήσω πλέον, ακόμα με εντυπωσιάζει — ας έχει, στη περίπτωση της Coleman είναι για καλό.

Μπορεί εν τέλει την Bessie να την σκότωσε μια παράληψη, ένα λάθος, αλλά παρά το άδοξο και τραγικό της τέλος κατάφερε να αφήσει το μήνυμα που και η ίδια ήθελε: “Κάνε αυτό που αγαπάς και κάνε το καλά, παρά τις δυσκολίες” Ακόμη και αν τα πάντα φαίνονται εναντίον σου, πάντα υπάρχουν τρόποι παράκαμψης των εμποδίων και επίτευξης του εκάστοτε στόχου.

Όποτε λοιπόν σκέφτεσαι πως κάτι είναι αδύνατο, άφησε το παράδειγμα της Bessie να εισβάλλει στο κεφάλι σου αποδεικνύοντας σου πως “τίποτα δεν είναι ανποσίμπλ!” όπως έλεγε και εκείνο το αλλοπαρμένο χελιδόνι.

Αυτά για σήμερα. Τα λέμε στο επόμενο αφιέρωμα κάποιας σπουδαίας προσωπικότητας.