- Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή κατηγορεί το TikTok για παραβίαση του Νόμου για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες (DSA) λόγω εθιστικού σχεδιασμού.
- Οι αρχές ζητούν την κατάργηση της “ατελείωτης κύλισης” και βελτιώσεις στους αλγόριθμους προτάσεων.
- Αν δεν συμμορφωθεί, η πλατφόρμα απειλείται με πρόστιμα που αγγίζουν το 6% του ετήσιου τζίρου της.
Στο TikTok, ο χρήστης μπορεί να κοιτάζει βίντεο για ώρες χωρίς να κάνει απολύτως τίποτα άλλο.
Αυτό θα μπορούσε να παραβιάζει το δίκαιο της ΕΕ, σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Μήπως βρισκόμαστε μπροστά σε έναν νέο γύρο σύγκρουσης με τις μεγάλες τεχνολογικές εταιρείες (Big Tech);
Σύμφωνα με τα προκαταρκτικά αποτελέσματα μιας έρευνας της ΕΕ, η διαδικτυακή πλατφόρμα TikTok παραβιάζει την ευρωπαϊκή νομοθεσία.
Αυτό ανακοίνωσε η αρμόδια Ευρωπαϊκή Επιτροπή στις Βρυξέλλες. Συγκεκριμένα, το ζήτημα αφορά μηχανισμούς που προάγουν τον εθισμό – όπως, για παράδειγμα, τις έντονα εξατομικευμένες προτάσεις και την αδιάκοπη αυτόματη αναπαραγωγή βίντεο.
Η αρχή ανακοίνωσε ότι θα προχωρήσει περαιτέρω τη διαδικασία που έχει ήδη κινηθεί εναντίον του TikTok.
Το TikTok θεωρεί τα αποτελέσματα αβάσιμα
«Η εξάρτηση από τα κοινωνικά δίκτυα μπορεί να έχει βλαβερές επιπτώσεις στους αναπτυσσόμενους εγκεφάλους των παιδιών και των εφήβων», επέκρινε η αρμόδια Αντιπρόεδρος Henna Virkkunen.
Στόχος είναι η επιβολή των ευρωπαϊκών κανόνων για την προστασία των πολιτών στο διαδίκτυο. Μια εκπρόσωπος του TikTok δήλωσε: «Τα προκαταρκτικά αποτελέσματα της Επιτροπής παρουσιάζουν την πλατφόρμα μας κατηγορηματικά λανθασμένα και είναι εντελώς αβάσιμα. Θα λάβουμε όλα τα απαραίτητα μέτρα για να αμφισβητήσουμε αυτά τα αποτελέσματα με όλα τα μέσα που διαθέτουμε».
Η αρχή των Βρυξελλών ερευνά επί του παρόντος διάφορες μεγάλες διαδικτυακές πλατφόρμες.
Αυτό προκαλεί κατά καιρούς έντονη δυσαρέσκεια στις μεγάλες εταιρείες τεχνολογίας, αλλά και στην κυβέρνηση των ΗΠΑ.
Ο Νόμος για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες (DSA) είναι ένα αυστηρό νομοθετικό πλαίσιο της ΕΕ που υποχρεώνει τις πλατφόρμες να διαχειρίζονται τους κινδύνους για τους χρήστες.
Η διαδικασία θα μπορούσε να κοστίσει ακριβά στο TikTok
Το TikTok έχει τώρα τη δυνατότητα να υπερασπιστεί τον εαυτό του απέναντι στις κατηγορίες και θα μπορούσε θεωρητικά να προβεί σε αλλαγές στις λειτουργίες του, ώστε να διασκεδάσει τις ανησυχίες της ΕΕ.
Εάν δεν βρεθεί συναινετική λύση, το κόστος για το TikTok θα μπορούσε να είναι υψηλό.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα μπορούσε τότε να διαπιστώσει επίσημα παραβίαση του λεγόμενου Νόμου για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες (Digital Services Act – DSA) και να επιβάλει πρόστιμο.
Το ποσό αυτό θα μπορούσε να ανέλθει έως και στο έξι τοις εκατό του ετήσιου κύκλου εργασιών του ομίλου.
Απαιτούμενες αλλαγές στο TikTok
Η προκαταρκτική έρευνα απαιτεί, για παράδειγμα, τις εξής προσαρμογές:
- Την εισαγωγή αποτελεσματικών «διαλειμμάτων χρόνου οθόνης». Το TikTok επαναφέρει τους χρήστες στην πλατφόρμα με ειδοποιήσεις ακόμη και τη νύχτα, όταν δεν είναι συνδεδεμένοι. Επιπλέον, οι τρέχοντες περιορισμοί χρόνου παρακάμπτονται εύκολα.
- Αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο προτείνεται περιεχόμενο στους χρήστες.
- Απενεργοποίηση της «Ατελείωτης Κύλισης» (Infinite Scrolling). Με αυτόν τον όρο εννοείται ότι κατά την κύλιση σε μια υπηρεσία φορτώνεται συνεχώς νέο περιεχόμενο, χωρίς ο χρήστης να αναγκάζεται να κάνει διαλείμματα.
Πίνακας: Τρέχουσα Κατάσταση vs Απαιτήσεις ΕΕ
| Λειτουργία | Σημερινή Κατάσταση | Απαίτηση ΕΕ |
| Scrolling | Ατελείωτη ροή (Infinite Scrolling) | Διακοπή ροής / Υποχρεωτικά διαλείμματα |
| Ειδοποιήσεις | Συνεχείς, ακόμη και τη νύχτα | Περιορισμός για προστασία ύπνου |
| Αλγόριθμος | Μέγιστη εξατομίκευση για εθισμό | Μείωση εθιστικών μοτίβων |
Εγκέφαλος σε «λειτουργία αυτόματου πιλότου»
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διαπιστώνει ότι ο σχεδιασμός του TikTok «επιβραβεύει» συνεχώς τους χρήστες με νέο περιεχόμενο, ενισχύοντας έτσι την παρόρμηση για περαιτέρω κύλιση.
Αυτό θέτει τον εγκέφαλο σε «λειτουργία αυτόματου πιλότου». «Επιστημονικές έρευνες δείχνουν ότι αυτό μπορεί να οδηγήσει σε καταναγκαστική συμπεριφορά και να επηρεάσει τον αυτοέλεγχο των χρηστών».
Η προκαταρκτική εκτίμηση αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης έρευνας για την πλατφόρμα TikTok.
Η Επιτροπή εξετάζει από τον Φεβρουάριο του 2024, μεταξύ άλλων, εάν ο διαδικτυακός κολοσσός προστατεύει επαρκώς τους ανηλίκους. Το TikTok ανήκει στον κινεζικό μητρικό όμιλο ByteDance. Η δραστηριότητα στις ΗΠΑ μεταβιβάστηκε σε μια νέα εταιρεία με Αμερικανούς επενδυτές.
Ορισμένοι επικριτές κατηγορούν επίσης το TikTok ότι ο αλγόριθμός του ευνοεί συγκεκριμένα πολιτικά ρεύματα, όπως το AfD στη Γερμανία, ή καταστέλλει κριτικά θέματα, όπως τα ανθρώπινα δικαιώματα στην Κίνα.
Η εφαρμογή σύντομων βίντεο έχει, σύμφωνα με τα δικά της στοιχεία, περισσότερους από 135 εκατομμύρια ενεργούς χρήστες μηνιαίως.
Το TikTok αναφέρει πως διαθέτει πάνω από 135 εκατομμύρια ενεργούς χρήστες κάθε μήνα, γεγονός που το καθιστά έναν από τους ισχυρότερους “παίκτες” στην Ευρώπη.
Οι διαδικασίες κατά αμερικανικών εταιρειών εξοργίζουν την κυβέρνηση των ΗΠΑ
Διαδικασίες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής “τρέχουν” επίσης κατά των αμερικανικών εταιρειών X και Meta.
Όταν η ΕΕ επέβαλε στις αρχές Δεκεμβρίου πρόστιμο 120 εκατομμυρίων ευρώ στην πλατφόρμα X του Elon Musk λόγω ελλείψεων διαφάνειας βάσει του DSA, η κυβέρνηση των ΗΠΑ αντέδρασε έντονα: Μίλησε για λογοκρισία και επέβαλε απαγορεύσεις εισόδου σε έναν από τους αρχιτέκτονες των ψηφιακών νόμων, καθώς και σε άλλους Ευρωπαίους.
Η σφοδρή αντίδραση θα μπορούσε επίσης να εκληφθεί ως απειλή προς τις Βρυξέλλες να μην λάβουν περαιτέρω μέτρα κατά των αμερικανικών τεχνολογικών κολοσσών.
Ο Υπουργός Εξωτερικών Marco Rubio έγραψε στο X, δικαιολογώντας τις απαγορεύσεις εισόδου, ότι γίνονται στοχευμένες επιθέσεις σε αμερικανικές πλατφόρμες. Δήλωσε ετοιμότητα να διευρύνει τη λίστα, εάν δεν υπάρξει διόρθωση πορείας.
Συζήτηση για τα όρια ηλικίας στις ευρωπαϊκές χώρες
Στην ΕΕ, πρέπει κανείς επί του παρόντος να είναι καταρχήν 13 ετών για να χρησιμοποιήσει τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης: Από αυτή την ηλικία, οι νέοι μπορούν να συναινέσουν στη χρήση των δεδομένων τους. Και το TikTok ορίζει ότι οι νέοι πρέπει να είναι τουλάχιστον 13 ετών για να δημιουργήσουν λογαριασμό.
Όμως, ορισμένες χώρες επιθυμούν αυστηρότερους κανόνες: Η γαλλική Εθνοσυνέλευση ψήφισε υπέρ της απαγόρευσης χρήσης κοινωνικών δικτύων για παιδιά και εφήβους κάτω των 15 ετών. Το κείμενο πρέπει ακόμη να ψηφιστεί και από την Γερουσία.
Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ψήφισε πέρυσι με μεγάλη πλειοψηφία υπέρ της απαίτησης για ένα ενιαίο κατώτατο όριο ηλικίας 16 ετών σε όλη την ΕΕ.
Σύμφωνα με την άποψη των βουλευτών, οι έφηβοι από 13 ετών θα μπορούσαν να χρησιμοποιούν τα κοινωνικά δίκτυα υπό γονική επίβλεψη.
Εν τούτοις, η έκθεση που εγκρίθηκε δεν έχει μέχρι στιγμής δεσμευτική ισχύ. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δεν έχει υποβάλει ακόμη πρόταση για όριο ηλικίας.
Ο μηχανισμός της ντοπαμίνης και το μέλλον των Social Media
Η σύγκρουση μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του TikTok δεν είναι απλώς μια νομική διαμάχη· αγγίζει τον πυρήνα του τρόπου με τον οποίο οι σύγχρονοι αλγόριθμοι αλληλεπιδρούν με την ανθρώπινη ψυχολογία.
Για να κατανοήσουμε γιατί η ΕΕ επιμένει τόσο έντονα στον όρο “εθισμός”, πρέπει να εξετάσουμε τι συμβαίνει στο παρασκήνιο.
Το “Φρουτάκι” στην τσέπη μας
Ο μηχανισμός του TikTok (και παρόμοιων πλατφορμών όπως τα Reels και τα Shorts) βασίζεται στην αρχή της μεταβλητής ανταμοιβής (variable reward schedule).
Είναι ακριβώς ο ίδιος ψυχολογικός μηχανισμός που χρησιμοποιείται στους κουλοχέρηδες (slot machines). Όταν ο χρήστης κάνει “swipe up”, δεν ξέρει τι θα ακολουθήσει: μπορεί να είναι κάτι βαρετό, κάτι αδιάφορο ή κάτι εξαιρετικά συναρπαστικό που προκαλεί γέλιο ή έκπληξη.
Αυτή η αβεβαιότητα προκαλεί έκκριση ντοπαμίνης στον εγκέφαλο πριν καν δούμε το βίντεο.
Η προσμονή της πιθανής ανταμοιβής είναι πιο εθιστική από την ίδια την ανταμοιβή.
Έτσι, ο χρήστης εγκλωβίζεται σε έναν ατελείωτο κύκλο αναζήτησης της επόμενης “δόσης” ψηφιακής ικανοποίησης, χάνοντας την αίσθηση του χρόνου.
Η υπερβολική έκθεση σε βίντεο μικρής διάρκειας (short-form content) έχει συνδεθεί με μείωση του εύρους προσοχής (attention span), ειδικά σε νεαρές ηλικίες.
Πρακτικές συμβουλές για ψηφιακή αποτοξίνωση
Αν νιώθετε ότι το “Autopilot Mode” έχει κυριεύσει την καθημερινότητά σας, υπάρχουν πρακτικά βήματα που μπορείτε να ακολουθήσετε, ανεξάρτητα από τις αποφάσεις της ΕΕ:
- Χρήση Grayscale (Κλίμακα του Γκρι): Ρυθμίστε το κινητό σας σε ασπρόμαυρη λειτουργία. Χωρίς τα έντονα χρώματα, η οθόνη γίνεται λιγότερο ελκυστική για τον εγκέφαλο, μειώνοντας την παρόρμηση για χρήση.
- Σκληρά Όρια Εφαρμογών: Χρησιμοποιήστε τις ρυθμίσεις “Digital Wellbeing” του Android ή του iOS για να θέσετε αυστηρό χρονικό όριο (π.χ. 30 λεπτά) στο TikTok. Όταν ο χρόνος τελειώσει, η εφαρμογή κλειδώνει.
- Απενεργοποίηση Ειδοποιήσεων: Κλείστε όλες τις ειδοποιήσεις εκτός από τα άμεσα μηνύματα φίλων. Το TikTok χρησιμοποιεί τεχνητή νοημοσύνη για να στέλνει ειδοποιήσεις τις στιγμές που είναι πιθανότερο να ενδώσετε.
Η επόμενη μέρα για την τεχνολογία
Η κίνηση της Κομισιόν δημιουργεί ένα δεδικασμένο που θα επηρεάσει όλη τη βιομηχανία. Αν το TikTok αναγκαστεί να καταργήσει το infinite scrolling, είναι σχεδόν βέβαιο ότι θα ακολουθήσουν αντίστοιχες πιέσεις προς το Instagram και το YouTube.
Οδεύουμε πιθανώς προς ένα διαδίκτυο “δύο ταχυτήτων”: ένα πλήρως ελεγχόμενο και λιγότερο εθιστικό εντός της Ευρώπης, και ένα πιο επιθετικό αλγοριθμικά στον υπόλοιπο κόσμο.
Το στοίχημα για την Ευρώπη είναι να αποδείξει ότι η ψηφιακή καινοτομία μπορεί να υπάρξει χωρίς να θυσιάζεται η ψυχική υγεία των χρηστών, δημιουργώντας ένα πιο ηθικό μοντέλο σχεδιασμού λογισμικού (Ethical Design).
