- Ο Warren Rajah εκδιώχθηκε άδικα από σούπερ μάρκετ Sainsbury’s στο Λονδίνο, καθώς θεωρήθηκε ύποπτος κλοπής.
- Το κατάστημα χρησιμοποιεί την τεχνολογία αναγνώρισης προσώπου Facewatch, η οποία έχει μειώσει την εγκληματικότητα κατά 46%.
- Ενώ η εταιρεία Facewatch κατηγορεί το ανθρώπινο λάθος, το περιστατικό εγείρει σοβαρά ερωτήματα για τα δικαιώματα των καταναλωτών και την προστασία των δεδομένων.
Ένας άνδρας από το Λονδίνο, ο Warren Rajah, προσεγγίστηκε και κλήθηκε να εγκαταλείψει το σούπερ μάρκετ Sainsbury’s στην περιοχή Elephant and Castle, αφού το προσωπικό τον πέρασε λανθασμένα για φερόμενο παραβάτη.
Στο επίκεντρο της υπόθεσης, εκτός από τους ανθρώπους, βρίσκεται και μια μηχανή, ή μάλλον, μια νέα και αμφιλεγόμενη τεχνολογία αναγνώρισης προσώπου ενσωματωμένη στις κάμερες ασφαλείας.
Η τεχνολογία ονομάζεται Facewatch και εφαρμόστηκε για πρώτη φορά τον περασμένο Σεπτέμβριο.
Τα πρώτα αποτελέσματα ήταν ενθαρρυντικά, καταγράφοντας μείωση κατά 46% σε κλοπές, ζημιές, επιθέσεις και αντικοινωνική συμπεριφορά.
Επιπλέον, το 92% των παραβατών δεν επέστρεψε ξανά στο κατάστημα.
Η χρήση βιομετρικών συστημάτων στο λιανεμπόριο έχει αυξηθεί κατά 20% στην Ευρώπη τα τελευταία δύο χρόνια, παρά τις αντιδράσεις για την ιδιωτικότητα.
Μέχρι σήμερα, τα σούπερ μάρκετ που την ενσωματώνουν είναι 7 σε όλο το Λονδίνο και μέχρι στιγμής η εμπειρία ήταν πάντα θετική.
Εν τούτοις, το πρόσφατο περιστατικό ήταν αρκετό για να ξεσηκώσει τους επικριτές: το λάθος χαρακτηρίστηκε σουρεαλιστικό, «οργουελικό» και, κυρίως, ο πελάτης βγήκε από το κατάστημα μπερδεμένος και ταπεινωμένος.
Τα καταστήματα Sainsbury’s με Facewatch στο Λονδίνο
| Περιοχή | Κατάσταση Λειτουργίας |
|---|---|
| Sydenham | Ενεργό |
| Bath Oldfield Park | Ενεργό |
| Dalston | Ενεργό |
| Elephant and Castle | Ενεργό (Σημείο Περιστατικού) |
| Ladbroke Grove | Ενεργό |
| Camden | Ενεργό |
| Whitechapel | Ενεργό |
Η ταλαιπωρία της απόδειξης αθωότητας
Ο Rajah αφηγήθηκε ότι, ενώ έκανε τα ψώνια του όπως συνήθως, τον πλησίασαν τρία μέλη του προσωπικού και του ζήτησαν να βγει έξω χωρίς να του δώσουν μια πραγματική εξήγηση.
Η Sainsbury’s φέρεται να έριξε αμέσως την ευθύνη στη Facewatch.
Ουσιαστικά, ο πελάτης παραπέμφθηκε στον ιστότοπο της εταιρείας Facewatch μέσω ενός κώδικα QR που του έδωσε το προσωπικό.
Από εκεί, έπρεπε να στείλει μια φωτογραφία του και μια φωτογραφία του διαβατηρίου του, προτού η εταιρεία επιβεβαιώσει ότι δεν υπήρχε ίχνος του στη βάση δεδομένων της.
«Ένας από τους λόγους που ήμουν θυμωμένος ήταν επειδή δεν θα έπρεπε να χρειάζεται να αποδείξω την αθωότητά μου. Δεν θα έπρεπε να χρειάζεται να αποδείξω ότι ταυτοποιήθηκα λανθασμένα ως εγκληματίας», δήλωσε ο Rajah.
Ο Rajah φοβόταν, μεταξύ άλλων, ότι η Facewatch είχε δημιουργήσει κάποιου είδους μόνιμο αρχείο που να υποδείκνυε την εμπλοκή του σε εγκληματικές δραστηριότητες.
Τελικά, όμως, του επιβεβαιώθηκε ότι δεν βρισκόταν (και δεν είχε καταχωρηθεί) στη βάση δεδομένων.
Η αποστολή προσωπικών εγγράφων (όπως διαβατήριο) σε ιδιωτικές εταιρείες μέσω QR code εγκυμονεί κινδύνους για την ασφάλεια των δεδομένων σας (Phishing, διαρροές).
«Τι συμβαίνει με τους ευάλωτους ανθρώπους που, για παράδειγμα, έχουν μαθησιακές δυσκολίες ή δεν ξέρουν πώς να σαρώσουν έναν κώδικα QR; Δεν έχουν θέσει σε εφαρμογή καμία διαδικασία που να επιτρέπει σε οποιονδήποτε να αμφισβητήσει αυτή την κατάσταση.
Δεν θα έπρεπε να αναμένεται από τους ανθρώπους να στέλνουν τα προσωπικά τους στοιχεία: είναι εντελώς απαράδεκτο», πρόσθεσε.
Ποιος είναι ο (πραγματικός) ένοχος;
Όταν ήρθε η ώρα να αποδοθούν ευθύνες για την υπόθεση, άρχισε το «μπαλάκι» μεταξύ της Sainsbury’s και της Facewatch (όπως ανέφερε το θύμα).
Η Facewatch, συγκεκριμένα, υποστηρίζει ότι το περιστατικό προήλθε από ανθρώπινο λάθος μέσα στο κατάστημα, «όταν ένα μέλος του προσωπικού πλησίασε τον λάθος πελάτη».
Και πράγματι, η Sainsbury’s παραδέχεται: «Επικοινωνήσαμε με τον κ. Rajah για να ζητήσουμε ειλικρινά συγγνώμη για την εμπειρία του στο κατάστημά μας στο Elephant and Castle.
Δεν επρόκειτο για πρόβλημα με την τεχνολογία αναγνώρισης προσώπου που χρησιμοποιείται, αλλά για μια περίπτωση όπου προσεγγίστηκε το λάθος άτομο στο κατάστημα».
Η σκοτεινή πλευρά της βιομετρικής επιτήρησης
Το περιστατικό με τον Warren Rajah στο Λονδίνο δεν είναι απλώς μια μεμονωμένη περίπτωση παρεξήγησης, αλλά η κορυφή του παγόβουνου σε μια εποχή όπου η Τεχνητή Νοημοσύνη (AI) αναλαμβάνει ρόλο «αστυφύλακα» στους χώρους κατανάλωσης.
Η χρήση τεχνολογιών όπως το Facewatch εγείρει σοβαρά ηθικά και νομικά ζητήματα που αφορούν κάθε πολίτη, ακόμη και στην Ελλάδα.
Ο Αλγόριθμος και η Προκατάληψη (Bias)
Ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα της αναγνώρισης προσώπου είναι η λεγόμενη αλγοριθμική προκατάληψη.
Μελέτες έχουν δείξει ότι πολλά συστήματα AI έχουν υψηλότερα ποσοστά σφάλματος κατά την αναγνώριση ατόμων με σκουρόχρωμο δέρμα ή γυναικών, σε σύγκριση με λευκούς άνδρες.
Αν και στην περίπτωση του Rajah αποδόθηκε ευθύνη στον ανθρώπινο παράγοντα, η εξάρτηση του προσωπικού ασφαλείας από τις ενδείξεις ενός μηχανήματος δημιουργεί το φαινόμενο του “automation bias”: οι άνθρωποι τείνουν να εμπιστεύονται τυφλά την “κρίση” του υπολογιστή, αγνοώντας την κοινή λογική.
Τι προβλέπει ο Νόμος (GDPR και AI Act)
Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ο Γενικός Κανονισμός για την Προστασία Δεδομένων (GDPR) είναι αυστηρός όσον αφορά τα βιομετρικά δεδομένα, τα οποία θεωρούνται “ειδικής κατηγορίας”.
- Συγκατάθεση: Η επεξεργασία βιομετρικών δεδομένων απαγορεύεται εκτός αν υπάρχει ρητή συγκατάθεση ή λόγοι δημοσίου συμφέροντος (που σπάνια ισχύουν για ιδιωτικές επιχειρήσεις λιανικής).
- Αναλογικότητα: Το μέτρο πρέπει να είναι ανάλογο του σκοπού. Είναι η αποτροπή κλοπής ενός προϊόντος αξίας 5 ευρώ λόγος για μαζική βιομετρική σάρωση χιλιάδων πολιτών;
- Νέα Ευρωπαϊκή Πράξη για την Τεχνητή Νοημοσύνη (AI Act): Η νέα νομοθεσία της ΕΕ κατατάσσει τα συστήματα βιομετρικής ταυτοποίησης σε πραγματικό χρόνο ως “υψηλού κινδύνου” και σε ορισμένες περιπτώσεις τα απαγορεύει σε δημόσιους χώρους, αν και υπάρχουν εξαιρέσεις για την επιβολή του νόμου.
Πρακτικές συμβουλές για καταναλωτές
Εάν βρεθείτε σε παρόμοια θέση με τον κ. Rajah, είναι σημαντικό να γνωρίζετε τα δικαιώματά σας:
- Μην πανικοβληθείτε: Ζητήστε ευγενικά αλλά σταθερά να μιλήσετε με τον υπεύθυνο του καταστήματος.
- Αρνηθείτε την παραχώρηση επιπλέον δεδομένων: Δεν είστε υποχρεωμένοι να σκανάρετε QR codes ή να δώσετε ταυτότητα σε υπαλλήλους ιδιωτικής εταιρείας για να αποδείξετε ότι δεν είστε “στη λίστα”. Η απόδειξη ενοχής βαραίνει τον κατήγορο.
- Ζητήστε τον Υπεύθυνο Προστασίας Δεδομένων (DPO): Κάθε εταιρεία που χρησιμοποιεί τέτοια συστήματα οφείλει να έχει DPO. Ζητήστε τα στοιχεία επικοινωνίας του για να υποβάλετε επίσημο αίτημα πρόσβασης στα δεδομένα που διατηρούν για εσάς (Subject Access Request).
- Καταγγελία στην Αρχή: Στην Ελλάδα, αρμόδια είναι η Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα (ΑΠΔΠΧ). Μπορείτε να υποβάλετε καταγγελία εάν πιστεύετε ότι τα βιομετρικά σας δεδομένα υπέστησαν παράνομη επεξεργασία.
Η τεχνολογία μπορεί να προσφέρει ασφάλεια, αλλά η ισορροπία μεταξύ προστασίας περιουσίας και ατομικών ελευθεριών είναι λεπτή.
Οι καταναλωτές πρέπει να παραμένουν ενημερωμένοι και οι επιχειρήσεις διαφανείς, ώστε να μην μετατραπούν τα σούπερ μάρκετ σε ζώνες ανεξέλεγκτης επιτήρησης.
