Σήμερα συμπληρώνονται ακριβώς 25 χρόνια από την πρώτη επεξεργασία περιεχομένου στη Wikipedia (15 Ιανουαρίου 2001).

Σε μια εποχή όπου τα κοινωνικά δίκτυα έχουν γίνει το «ψηφιακό δημόσιο βήμα», παλαιότερα αυτόν τον ρόλο τον είχε το ίδιο το διαδίκτυο.

Το πρόβλημα είναι γνωστό: η πληροφορία online δεν είναι πάντα σωστή.

Κάπως έτσι, η Wikipedia εξελίχθηκε σταδιακά σε ένα από τα πιο χρήσιμα «αποθετήρια» γνώσης, με εντυπωσιακή ιστορία αλλά και ένα ταραγμένο μέλλον, ειδικά λόγω της έκρηξης της AI.

Ο «εφευρέτης» του podcast; Ένα παράδειγμα για το πως λειτουργεί (και πως μπορεί να στραβώσει) η Wikipedia

Ποιος εφηύρε το podcast; Ο Ολλανδός πρώην dj και vj Adam Curry, σύμφωνα με τη Wikipedia στις αρχές αυτού του αιώνα.

Ποια είναι η πραγματικότητα: αυτό με το λήμμα της Wikipedia το είχε επεξεργαστεί τότε ο ίδιος ο Curry.

Ο άνθρωπος που όντως συνέβαλε καθοριστικά στη γέννηση του podcasting —όπως έχει αναγνωριστεί και από τον Steve Jobs— δεν ήταν απαραίτητα ο «πραγματικός δημιουργός» του φαινομένου.

Ο Curry έκανε την ιδέα ευρύτερα γνωστή (εξ ου και το προσωνύμιο «podfather»), όμως πάτησε πάνω σε δουλειά άλλων.

Αυτή η «υπόθεση για το podcast» στα τέλη του 2005 ήταν μια πρώιμη διαμάχη που ανέδειξε ταυτόχρονα τη δύναμη και την αδυναμία της online εγκυκλοπαίδειας.

Αργότερα, οι κανόνες για τις επεξεργασίες των λημμάτων έγιναν αυστηρότεροι, ώστε να αποφεύγονται τέτοιες περιπτώσεις αυτοπροβολής και σύγκρουσης συμφερόντων.

Παρά τα μέτρα, η χειραγώγηση και η αυτοπροώθηση παρέμειναν σε κάποιο βαθμό δυνατές — για παράδειγμα μέσω εταιρειών PR ή στο πλαίσιο «διαχείρισης φήμης» ακόμη και για άτομα/ομάδες με αμφιλεγόμενη δράση.

Πληροφορία vs χειραγώγηση: γιατί η Wikipedia έγινε πιο αξιόπιστη μέσα στο χάος του διαδικτύου

Παρόλα αυτά, η διαδικτυακή εγκυκλοπαίδεια που βασίζεται στην κοινότητα έχει εξελιχθεί όλο και περισσότερο σε μια αρκετά αξιόπιστη πηγή μέσα στην ταραγμένη θάλασσα του online περιεχομένου.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα (από την ολλανδική δημόσια συζήτηση) είναι η περίφημη φράση: «Αυτό το είδα στο Facebook», που χρησιμοποιείται ως «μέτρο» για το πως (δεν) πρέπει να χτίζεται η εμπιστοσύνη στα social media. (Η ειρωνεία είναι ότι και αυτή η φράση, ως πολιτισμικό στιγμιότυπο, κυκλοφορεί… στο Facebook.)

Η Wikipedia, που ξεκίνησε στις 15 Ιανουαρίου 2001, για πολύ καιρό θεωρούνταν και η ίδια «αμφίβολη πηγή».

Πολλοί δάσκαλοι και καθηγητές έλεγαν επί χρόνια σε μαθητές και φοιτητές ότι το «το γράφει η Wikipedia» δεν αποτελεί επαρκή τεκμηρίωση για εργασίες, πτυχιακές ή άλλες ακαδημαϊκές παραγωγές.

Και ο λόγος είναι προφανής: η Wikipedia αποτελείται από περιεχόμενο κοινών χρηστών, εθελοντών που γράφουν, συμπληρώνουν και συντηρούν λήμματα.

Από τη Nupedia στη Wikipedia: ταχύτητα, ευκολία και… soft porno

Η λογική της Wikipedia βασίστηκε συνειδητά στην ευκολία και στην ταχύτητα δημοσίευσης. Η εγκυκλοπαίδεια προέκυψε από την ήδη υπάρχουσα Nupedia, η οποία είχε μια αυστηρή, «ακαδημαϊκή» διαδικασία για την υποβολή, τον έλεγχο και τη δημοσίευση πληροφοριών.

Ο πρώην χρηματιστής Jimmy Wales θεωρούσε τότε ότι αυτό το μοντέλο ήταν υπερβολικά δύσκολο και αποθαρρυντικό.

Έπρεπε να γίνει πιο απλό — αυτή ήταν η λογική του επιχειρηματία του διαδικτύου που είχε βγάλει τα πρώτα του χρήματα από περιεχόμενο που δημιουργούσαν χρήστες και από soft-πορνογραφικό περιεχόμενο.

Αυτά τα έσοδα αποτέλεσαν τη βάση για τη Nupedia και στη συνέχεια για τη Wikipedia.

Η ονομασία της εγκυκλοπαίδειας προέρχεται από τον όρο wiki, που περιγράφει μια HTML δημοσίευση στην οποία μπορούν να συνεργάζονται οι επισκέπτες.

Η λέξη συνδέεται με την πρώτη ιστοσελίδα που επέτρεψε τέτοια συνεργασία περιεχομένου, το WikiWikiWeb.

Το «wiki» είναι χαβανέζικη λέξη και σημαίνει «γρήγορα».

Και πράγματι, «γρήγορα» δεν ήταν μόνο οι επεξεργασίες, αλλά και η ανάπτυξη της ίδιας της Wikipedia: τεράστια αύξηση στον αριθμό λημμάτων, στη θεματολογία, στους εθελοντές, στις γλώσσες, στις μεταφράσεις, καθώς και στις προσθήκες και διορθώσεις.

Σταδιακά βελτιώθηκε και η αξιοπιστία — αλλά και η αντίληψη του κοινού για την αξιοπιστία της.

Βελτίωση και «εκφυλισμός»: δύο τάσεις που άλλαξαν την εμπιστοσύνη

Στα 25 χρόνια ύπαρξης της Wikipedia, δύο μεγάλες εξελίξεις συνέβαλαν στην αλλαγή της συζήτησης γύρω από την εμπιστοσύνη:

1. Η επαγγελματοποίηση της Wikipedia, μέσω του ιδρύματος Wikimedia. Ο οργανισμός προσπαθεί να μοιράζεται την πληροφορία παγκόσμια, σωστά και ολοκληρωμένα, χωρίς κερδοσκοπικό χαρακτήρα.
2. Η υποβάθμιση (verloedering) μεγάλου μέρους του διαδικτύου: sites, δίκτυα περιεχομένου και social media που κατακλύστηκαν από clickbait, αμφίβολες πηγές και χειραγώγηση.

Η συζήτηση για πληροφορία, παραπληροφόρηση (misinformation) και στοχευμένη παραπληροφόρηση (disinformation) έχει φτάσει σήμερα σε νέα ύψη.

Η Wikipedia είναι ταυτόχρονα φάρος και ένας «αγαπημένος» σάκος του μποξ.

Αυτό δεν συμβαίνει μόνο από αυταρχικά κράτη (π.χ. Ρωσία), αλλά —σύμφωνα με το κείμενο— και από τις σημερινές Ηνωμένες Πολιτείες.

Για παράδειγμα, αναφέρεται ότι το Wikimedia Foundation έλαβε τον Απρίλιο του περασμένου έτους επιστολή εκ μέρους της κυβέρνησης Τραμπ, στην οποία η Wikipedia κατηγορείται για «προπαγάνδα».

Με βάση αυτό, τίθεται υπό αμφισβήτηση το φορολογικό (μη κερδοσκοπικό) καθεστώς του ιδρύματος, κάτι που θα μπορούσε να επηρεάσει σοβαρά τη βιωσιμότητά του.

Χρηματοδότηση και η απειλή της τεχνητής νοημοσύνης: το επόμενο μεγάλο σοκ

Τα έσοδα ήταν πάντα ένα δύσκολο και ευαίσθητο ζήτημα για αυτή τη μεγάλη δεξαμενή γνώσης.

Οι διαφημίσεις ήταν αμφιλεγόμενες από νωρίς (και μάλιστα οδήγησαν τότε σε μια ισπανική «διακλάδωση»).

εσωτερική απέχθεια προς τις διαφημίσεις εμφανίστηκε αργότερα και απέναντι στα ίδια τα donation banners, όπως και απέναντι σε crypto-donations.

Με τα χρόνια, η Wikipedia έκανε πολλές καμπάνιες συγκέντρωσης πόρων.

Πριν από 15 χρόνια, ο συνιδρυτής Wales κάλεσε το κοινό να δωρίσει μέσω banners στην ιστοσελίδα, κοιτώντας επίμονα τους επισκέπτες.

Το «βλέμμα» αυτό έφερε επιτυχία, αλλά και αρκετό χιούμορ — σε σημείο που κυκλοφόρησε και browser extension που μπορούσε να κάνει το βλέμμα του Wales να «εμφανίζεται» παντού.

Το extension έχει αποσυρθεί εδώ και χρόνια, αλλά κάποιοι nerds κρατούν ακόμη τοπικά αντίγραφα από νοσταλγία.

Σήμερα, όμως, υπάρχει μια νέα απειλή — οικονομική και λειτουργική: η άνοδος της AI και η «δίψα για δεδομένα» των μεγάλων tech εταιρειών.

Ενώ η Wikimedia ίδρυσε στις αρχές του 2021 μια εταιρεία που τροφοδοτεί tech εταιρείες με περιεχόμενο έναντι πληρωμής, οι δημιουργοί μοντέλων AI αξιοποιούν απευθείας την ανοιχτή φύση της Wikipedia.

Τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα (LLMs) χρειάζονται τεράστιες ποσότητες κειμένων για εκπαίδευση. Εταιρείες όπως OpenAI, Google και Facebook αντλούν δεδομένα, μεταξύ άλλων, και από τη Wikipedia.

Η Wikipedia, σύμφωνα με το κείμενο, «χάνει» με δύο τρόπους:

• (Α) επιβάρυνση δικτύου/υποδομών από εκρηκτική αύξηση κίνησης λόγω AI scrapers, κάτι που κοστίζει στη μη κερδοσκοπική οργάνωση
• (Β) θεμελιώδης απειλή: λιγότεροι ανθρώπινοι επισκέπτες, καθώς AI bots/assistants φαίνεται να αναλαμβάνουν τον ρόλο της Wikipedia ως «ερώτησης–απάντησης»

Και ενώ τα AI συστήματα είναι ευαίσθητα σε σφάλματα (οι λεγόμενες «παραισθήσεις» / hallucinations), πολλοί χρήστες εμπιστεύονται chatbots ως βασική πηγή. Είτε άμεσα, είτε έμμεσα μέσω apps και πλατφορμών.

Η ενσωμάτωση «AI mode» στη μηχανή αναζήτησης της Google ενισχύει αυτή την τάση.

Φαύλος κύκλος για τη Wikipedia;

Σύμφωνα με τη Cristina Fodor, διευθύντρια της Wikimedia Nederland, υπάρχει κίνδυνος ενός φαύλου κύκλου:

• λιγότεροι επισκέπτες
• λιγότερες δωρεές
• λιγότερες επενδύσεις στις υποδομές
• πιθανή μείωση ενδιαφέροντος/συμμετοχής εθελοντών
• άρα διάβρωση και στο περιεχόμενο (ποσοτικά και ποιοτικά)

Κι όμως, ειρωνικά, μια αξιόπιστη πηγή όπως η Wikipedia είναι πιο απαραίτητη από ποτέ ακριβώς εξαιτίας της AI.

Η άνοδος της AI συνοδεύεται από το φαινόμενο AI-slop: μαζικό, φτηνό και συχνά χαμηλής ποιότητας περιεχόμενο που κατακλύζει το διαδίκτυο, κάνοντας την «ανθρώπινη» clickbait παραγωγή προηγούμενων ετών να μοιάζει ήπια.

Την ίδια στιγμή, μεγάλα κοινωνικά δίκτυα έχουν καταργήσει την εσωτερική fact-checking δομή και την έχουν αναθέσει επίσημα στην «κοινότητα», με κίνδυνο να κυριαρχούν παραπληροφόρηση, στοχευμένη παραπληροφόρηση και AI-generated περιεχόμενο.

Αυτό μπορεί να αποδειχθεί υπονομευτικό, όπως (κατά το κείμενο) προειδοποίησαν ερευνητές του X σε επιστημονική εργασία.

Έλεγχος, επαλήθευση, διόρθωση, παραπομπές και διαφάνεια παραμένουν κρίσιμα.

Γι’ αυτό —όπως αναφέρεται— η AI δεν είναι ευπρόσδεκτη στη Wikipedia, ούτε για παραγωγή περιλήψεων.

Έλεγχος γεγονότων: οι μύθοι δεν «κλειδώνουν» έτσι εύκολα στη Wikipedia

Ενώ ένας ισχυρός επιχειρηματίας όπως ο Elon Musk μπορεί να αυτο-ανακηρυχθεί (εκ των υστέρων) ως συνιδρυτής της Tesla, κάτι αντίστοιχο δεν «περνά» τόσο εύκολα στη Wikipedia.

Επιστρέφοντας στο αρχικό ερώτημα για το podcast, μπορούμε να ρωτήσουμε: ποιος ίδρυσε τη Wikipedia; Ήταν ο Jimmy Wales, σύμφωνα με τη βιογραφία του στη Wikipedia (έκδοση 2005) και σύμφωνα με τον ίδιο.

Όμως δεν ξεκίνησε την Wikipedia μόνος του πριν από 25 χρόνια.

Αυτό —όπως και πολλές άλλες διαμάχες γύρω από/μέσα στη Wikipedia— μπορεί κανείς να το βρει… στη Wikipedia.

Η Wikipedia στην εποχή της Generative AI: τι αλλάζει και τι μπορεί να κάνει η κοινότητα

Η νέα πραγματικότητα: «μηδενικό κλικ» και απώλεια επισκεψιμότητας

Η μεγαλύτερη αλλαγή που φέρνουν τα σύγχρονα LLMs δεν είναι ότι «κλέβουν» περιεχόμενο — και παρόλο που όντως το κάνουν, πρακτικά αυτό ήταν πάντα μέρος του ανοιχτού διαδικτύου.

Η πιο κρίσιμη αλλαγή είναι ότι αλλάζουν τη διαδρομή του χρήστη.

Από το “search → click → διάβασμα” στο “ρώτησα → πήρα απάντηση”

Παλιά, ακόμη και αν κάποιος ξεκινούσε από Google, κατέληγε συχνά στη Wikipedia για να διαβάσει το λήμμα, να δει πηγές, να ανοίξει παραπομπές και να συγκρίνει εκδοχές.

Σήμερα, όλο και συχνότερα:

• ο χρήστης ρωτά ένα chatbot,
• παίρνει μια «έτοιμη περίληψη»,
• δεν κάνει κλικ στη Wikipedia (ή σε καμία πηγή).

Αυτό έχει δύο συνέπειες:

1. Χάνεται η επισκεψιμότητα (άρα και η πιθανότητα δωρεάς).
2. Χάνεται η συνήθεια της επαλήθευσης (οι πηγές μένουν «κάτω από το καπό»).

Η ψευδαίσθηση αξιοπιστίας

Όταν ένα chatbot γράφει με σιγουριά, ο χρήστης συχνά υποθέτει ότι «αφού ακούγεται σωστό, είναι σωστό».

Όμως η Wikipedia έχει ένα πλεονέκτημα που τα μοντέλα δυσκολεύονται να μιμηθούν: ορατή ιχνηλασιμότητα (ιστορικό αλλαγών, σελίδες συζήτησης, παραπομπές).

AI scrapers και κόστος: γιατί η «δωρεάν γνώση» δεν είναι δωρεάν υποδομή

Η Wikipedia δεν πληρώνεται όταν κάποιος τη διαβάζει — αλλά πληρώνει για να μπορεί να τη διαβάζει ο κόσμος. Σε περιόδους όπου bots και scrapers «ρουφούν» σελίδες μαζικά για training ή για real-time απαντήσεις, η πίεση σε:

• bandwidth,
• caching,
• servers,
• μηχανισμούς anti-abuse

ανεβαίνει.

Που είναι η λεπτή γραμμή;

Άλλο πράγμα:

• ένας ερευνητής που κατεβάζει τα dumps για ακαδημαϊκή χρήση,
  και άλλο:
• μια εμπορική υπηρεσία που κάνει scraping σε πραγματικό χρόνο, σε μεγάλη κλίμακα, χωρίς συντονισμό, επιβαρύνοντας υποδομές και χωρίς ανταποδοτικότητα.

Πιθανές στρατηγικές επιβίωσης (χωρίς να προδώσει το μοντέλο της)

Καθώς η Wikipedia είναι ταυτόχρονα τεχνολογικό έργο και κοινωνικό συμβόλαιο, οι λύσεις δεν είναι μόνο τεχνικές. Χρειάζονται συνδυασμοί.

Τεχνικές άμυνες που «ταιριάζουν» στο ανοιχτό web

• Καλύτερο rate limiting για ύποπτη/μαζική πρόσβαση.
• Προτεραιοποίηση σε ανθρώπινη κίνηση (π.χ. browsers) έναντι αυτοματοποιημένης.
• Περισσότερη χρήση επίσημων καναλιών: API και dumps με σαφείς όρους, ώστε να μειώνεται το επιθετικό scraping.
• Ενίσχυση ανίχνευσης bot συμπεριφοράς (χωρίς επιθετικό fingerprinting που υπονομεύει την ιδιωτικότητα).

Συμφωνίες αδειοδότησης: “pay for access at scale”

Η Wikipedia βασίζεται σε ελεύθερες άδειες (π.χ. Creative Commons), όμως αυτό δεν σημαίνει ότι δεν μπορεί να υπάρξει:

• εμπορική συνεργασία για υποδομή,
• χρέωση για υπηρεσίες διανομής σε κλίμακα (όχι για το ίδιο το περιεχόμενο),
• συμφωνίες τύπου “benefit sharing” (οι ωφελούμενοι επιστρέφουν αξία με χρήματα, υπολογιστικούς πόρους ή τεχνική συνεισφορά).

Ενίσχυση της κοινότητας: το πραγματικό “moat”

Το ισχυρότερο πλεονέκτημα της Wikipedia δεν είναι το κείμενο ως κείμενο. Είναι:

• οι κανόνες ουδετερότητας,
• η κουλτούρα παραπομπών,
• οι διαδικασίες επίλυσης διαφωνιών,
• ο τεράστιος αριθμός μικρών διορθώσεων που κρατούν τα λήμματα «φρέσκα».

Για να μη «στεγνώσει» η δεξαμενή εθελοντών, χρειάζονται:

• εργαλεία που κάνουν τις διορθώσεις πιο εύκολες,
• καλύτερη υποδοχή νέων χρηστών,
• προστασία από παρενόχληση/τοξικότητα σε συζητήσεις,
• θεματικές καμπάνιες (π.χ. λήμματα που λείπουν σε μικρότερες γλώσσες).

Πως να χρησιμοποιείς Wikipedia και AI μαζί (χωρίς να πέφτεις σε παγίδες)

Βέλτιστη πρακτική για αναγνώστες

• Διάβασε πρώτα το λήμμα και μετά χρησιμοποίησε AI για περίληψη.
• Έλεγξε πάντα την ενότητα Παραπομπές / Sources.
• Δες το ιστορικό αν το θέμα είναι πολιτικά/επιστημονικά ευαίσθητο.
• Πρόσεξε την ημερομηνία τελευταίας ενημέρωσης: σε ταχύτατα εξελισσόμενα πεδία, το “freshness” είναι κρίσιμο.

Βέλτιστη πρακτική για δημιουργούς περιεχομένου

Αν γράφεις άρθρα/blog posts:

• Χρησιμοποίησε τη Wikipedia για εντοπισμό πηγών (όχι ως μοναδική πηγή).
• Πήγαινε ένα επίπεδο κάτω: πρωτογενείς/δευτερογενείς πηγές (επιστημονικά άρθρα, βιβλία, αξιόπιστα ΜΜΕ).
• Αν εντοπίσεις λάθος, διόρθωσέ το (με πηγή) αντί να το αναπαράγεις.

Συμπέρασμα: γιατί η Wikipedia παραμένει αναγκαία μέσα στο «θόρυβο» της AI

Η γενετική AI κάνει την πληροφορία πιο εύκολη στην κατανάλωση, αλλά όχι απαραίτητα πιο σωστή. Σε αυτό το περιβάλλον, η Wikipedia λειτουργεί σαν:

• μηχανισμός συλλογικής επιμέλειας,
• αποθήκη τεκμηρίωσης,
• και σημείο αναφοράς για την έννοια της επαληθεύσιμης γνώσης.

Αν η Wikipedia χάσει επισκεψιμότητα, πόρους και εθελοντές, το κενό που θα αφήσει δύσκολα θα καλυφθεί από «έξυπνες απαντήσεις» χωρίς διαφάνεια.

Το στοίχημα των επόμενων χρόνων είναι να βρεθεί ισορροπία: να παραμείνει ανοιχτή, αλλά να μην γίνει «καύσιμο» που εξαντλείται από άλλους χωρίς επιστροφή αξίας.