Η εποχή μας αναδεικνύει τον πολυπράγμονα, τον «υπερ-λειτουργικό», ή, όπως έλεγε ο κλασικός της sci-fi λογοτεχνίας Heinlein:, «η εξειδίκευση είναι για τα έντομα». Τι γίνεται, όμως, με την προσωπικότητα;
«Ένα ανθρώπινο ον θα πρέπει να έχει την ικανότητα να αλλάζει μια πάνα, να οργανώνει μια εισβολή, να σχεδιάζει ένα κτίριο, να γράφει ένα σονέτο, να γίνεται λογιστής, να χτίζει έναν τοίχο, να παρηγορεί τους ετοιμοθάνατους, να δέχεται διαταγές, να δίνει διαταγές, να συνεργάζεται, να δρα μόνος, να λύνει εξισώσεις, να αναλύει ένα καινούργιο πρόβλημα, να μαζεύει κοπριά, να προγραμματίζει ένα κομπιούτερ, να μαγειρεύει ένα νόστιμο γεύμα, να μάχεται αποτελεσματικά, να πεθαίνει με αξιοπρέπεια. Η εξειδίκευση είναι για τα έντομα… »
Σαράντα χρόνια συμπληρώθηκαν πέρσι από την έκδοση του βιβλίου που φιλοξενεί το παραπάνω προφίλ ενός ιδανικού ανθρώπου. Ή υπερανθρώπου, αν σκεφτεί κανείς ότι τα λόγια ανήκουν στον υπεραιωνόβιο και γενετικά μεταλλαγμένο πρωταγωνιστή της νουβέλας Time Enough for Love του Robert Heinlein, επίτιμου μέλους, μαζί με τον Arthur Clarke και τον Isaac Asimov, της Αγίας Τριάδας των κλασικών συγγραφέων επιστημονικής φαντασίας –αν και στην Ελλάδα είναι πολύ λιγότερο γνωστός από τους άλλους δύο ογκόλιθους του είδους (νομίζω ότι ένα μόνο από τα δεκάδες βιβλία του έχει μεταφραστεί).
Υπό μία έννοια, η εποχή μας, που αναδεικνύει τόσο τον ειδικό όσο και τον πολυπράγμονα/multi-tasker, μοιάζει να ευνοεί την ανάπτυξη ενός τέτοιου μοντέλου «υπερ-λειτουργικού» και απόλυτα αξιόπιστου ατόμου. Συχνά όμως η «πολυμάθεια» που χαρακτηρίζει τη σύγχρονη αντίληψη εξαντλείται στη συσσώρευση ακατέργαστης πληροφορίας, θυμίζοντας κατάσταση εθισμού, όπου σταδιακά η ποσότητα γίνεται πιο σημαντική από την ποιότητα.
Από την άλλη, η εμμονική εξειδίκευση σε ένα και μοναδικό αντικείμενο (ούτε καν πεδίο), σε ένα θολό «κόλλημα», μπορεί να βρει ανταπόκριση σε κάποια από τις μικρές και μεγάλες λέσχες του ίντερνετ: Ο καθένας μπορεί να είναι πια επιμελητής στο δικό του προσωπικό μουσείο. Ενώ όμως η τάση της εποχής μοιάζει να ευνοεί τόσο το «ό,τι να ‘ναι» όσο και τα πάσης φύσεως «κολλήματα», η σύγχρονη κυρίαρχη ιδεολογία είναι συγχρόνως πολύ αυστηρή με οποιαδήποτε συμπεριφορά παρεκκλίνει από τους κανόνες και τους κώδικες ορθότητας, εξορίζοντάς τη στον χώρο της παθολογίας και των ιδεοψυχαναγκαστικών διαταραχών.
Κι αν ο μύθος του καταραμένου δημιουργού δεν υποχωρεί, σημαντικότερο θα παραμένει να ολοκληρώσεις ένα αριστούργημα από το να αργήσεις στο οικογενειακό δείπνο.
Ας έχουμε στο μυαλό μας ότι πολλοί από τους ανθρώπους με τη σημαντικότερη συμβολή στη συλλογική μας κληρονομιά –διανοούμενοι, ερευνητές, συνθέτες, συγγραφείς, καλλιτέχνες πάσης φύσεως, και όποια άλλη κατηγορία μπορεί να έχει κανείς σε υψηλή εκτίμηση– έζησαν ζωές που με τα κριτήρια της εποχής μας (και όχι απαραίτητα της δικής τους) μοιάζουν λίγο-πολύ παθολογικές, ανθυγιεινές, ανάρμοστες, λάθος.
Βαθιά μοναχικοί συχνά, είχαν τεράστια προβλήματα σύναψης και κυρίως διατήρησης ουσιαστικών συναισθηματικών δεσμών, έμοιαζαν παράλυτοι και αναλωμένοι σε σημείο εμμονής από όποιο σχέδιο είχαν στο μυαλό τους, και πολλές φορές είχαν να αντιμετωπίσουν τον χλευασμό και την απόρριψη που δέχεται αυτός που είναι «πολύ μπροστά από την εποχή του».
Ο David Bowie είχε πει κάποτε ότι μόνο ελάχιστα, οριακά μπροστά από την εποχή του πρέπει να είναι κάποιος αν θέλει να επιτύχει, γιατί αν είναι πολύ πρωτοπόρος, δεν θα του το αναγνωρίσει κανείς.
Καλό είναι όσο μεγαλώνει κανείς να αντιστέκεται σε νεανικούς μύθους και φετίχ όπως του καταραμένου δημιουργού, της αντικοινωνικής ντεκαντάνς, της συναισθηματικής ανισορροπίας ή της κακομαθημένης αντισυμβατικότητας. Από την άλλη, όμως, είναι οπωσδήποτε πιο σημαντικό να ολοκληρώσεις ένα αριστούργημα παρά να μην αργήσεις στο οικογενειακό δείπνο. Μοιάζει αστείο ίσως, αλλά τα κριτήρια είναι τόσο αυστηρά πια.
Μια στραβή, μια παραφωνία είναι αρκετή για να σταμπαριστείς ξαφνικά ως ύποπτος παθολογίας, ως «κακός άνθρωπος», που δεν έχει χωνέψει επιτυχώς τους κανόνες ορθής συμπεριφοράς. Είναι πολύ εύκολο (όσο και εξωφρενικά επιπόλαιο) στις μέρες μας να χαρακτηριστεί κάποιος «μη υγιής προσωπικότητα» μόνο και μόνο επειδή επιτρέπει στις αδυναμίες, τις εκκεντρικότητες, τα καπρίτσια, τις εμμονές του, την «αύρα» και τους «δαίμονές» του (όλα αυτά που κάνουν την προσωπικότητά του μοναδική δηλαδή) να επιπλέουν πού και πού στην επιφάνεια.
Η συγκρότηση και η ακεραιότητα, εξάλλου, συχνά μπορεί να είναι μια προπονημένη πόζα που συγκαλύπτει απλώς την έλλειψη χαρακτήρα. Τόσο επαγγελματικά όσο και συναισθηματικά, οι σύγχρονοι άνθρωποι μοιάζουν καλύτερα εκπαιδευμένοι στην κατά περίσταση πόζα από ποτέ.
