- Η εξόρυξη ορυκτών από τον βυθό προκαλεί ανησυχία για περιβαλλοντικές καταστροφές, με πολλές χώρες και εταιρείες να ζητούν μορατόριουμ.
- Οι ΗΠΑ σχεδιάζουν να εκμεταλλευτούν μονομερώς τεράστιες εκτάσεις στον Ειρηνικό, παρακάμπτοντας τη Διεθνή Αρχή των Βυθών (ISA).
- Κύριοι στόχοι είναι κόμβοι μαγγανίου, κρούστες κοβαλτίου και θειούχα ιζήματα, παρά τις αμφιβολίες για την αναγκαιότητά τους στην ενεργειακή μετάβαση.
Πως οι ορυκτές πρώτες ύλες των κοιτασμάτων στον βυθό γίνονται το επίκεντρο γεωπολιτικών εντάσεων
Στα βάθη της θάλασσας υπάρχουν ορυκτά όπως μαγγάνιο, κοβάλτιο και θειούχες ενώσεις. Ωστόσο, η εξόρυξή τους σημαίνει τεράστιες παρεμβάσεις στο περιβάλλον.
Πολλές χώρες αφήνουν τα κοιτάσματα ανέγγιχτα, αλλά μία κάνει ξεκάθαρη τη θέση της.
Μέχρι πρότινος, η Νορβηγία θεωρούνταν πρωτοπόρος στην εξόρυξη βαθέων υδάτων. Πριν από δύο χρόνια, το νορβηγικό κοινοβούλιο είχε αποφασίσει να επιτρέψει την εξόρυξη στον βυθό της ηπειρωτικής της υφαλοκρηπίδας, ανάμεσα στη Βόρεια Νορβηγία, το Σβάλμπαρντ και το νησί Γιαν Μάγεν.
Η περιοχή εξόρυξης εκτείνεται σε 281.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα, έκταση μεγαλύτερη από το μισό της Γαλλίας.
Πέρα από την εξασφάλιση νέων πηγών εσόδων μετά το τέλος της εποχής του πετρελαίου και του φυσικού αερίου, η Νορβηγία ήθελε να δείξει στον κόσμο ότι δήθεν μπορεί να διεξαχθεί «βιώσιμη» εξόρυξη βαθέων υδάτων.
Εξόρυξη βαθέων υδάτων: Οι περισσότερες χώρες της Ευρώπης είναι επιφυλακτικές
Ωστόσο, λόγω των πολιτικών ισορροπιών συνασπισμού μετά τις πρόσφατες εκλογές και υπό την πίεση διαμαρτυριών από σχεδόν χίλιους επιστήμονες από όλο τον κόσμο, η κυβέρνηση υποχώρησε στις αρχές Δεκεμβρίου και δεν θα εκδώσει άδειες μέχρι το 2029.
Άλλωστε, οι περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες είναι προσεκτικές και θέλουν προς το παρόν να αποτρέψουν την εξόρυξη βαθέων υδάτων.
Ακόμη και ορισμένοι παγκόσμιοι κολοσσοί, όπως η BMW, η Volvo, η Google και η Samsung, δεσμεύτηκαν να μην χρησιμοποιούν ορυκτά από τα βάθη της θάλασσας.
Ενώ η Ευρώπη –πλέον και με τη Νορβηγία– τάσσεται υπέρ μιας προληπτικής παύσης στην εξόρυξη βαθέων υδάτων, οι ΗΠΑ προκαλούν ξανά και υπονομεύουν τις πολυμερείς αρχές που βασίζονται σε κανόνες.
Διότι για τις ΗΠΑ το θέμα δεν είναι μόνο οι πολύτιμοι θησαυροί του βυθού, αλλά πλέον και η επιβολή της γεωπολιτικής τους ισχύος κάτω από τους ωκεανούς.
Η «προληπτική παύση» (precautionary pause) είναι η θέση πολλών χωρών που ζητούν να μην ξεκινήσει η εμπορική εκμετάλλευση μέχρι να κατανοηθούν πλήρως οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις.
Οι ΗΠΑ θέλουν να εξορύξουν κονδύλους μαγγανίου στα βάθη της θάλασσας
Τον Απρίλιο του 2025, ο Πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ υπέγραψε εκτελεστικό διάταγμα για την αδειοδότηση της εξόρυξης βαθέων υδάτων.
Μόλις πέντε ημέρες αργότερα, μια αμερικανική θυγατρική της καναδικής εταιρείας The Metals Company (TMC) κατέθεσε αίτηση για άδεια εξόρυξης κονδύλων μαγγανίου σε έκταση άνω των 25.000 τετραγωνικών χιλιομέτρων και άδεια εξερεύνησης για επιπλέον περίπου 200.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα στον Ειρηνικό.
Η περιοχή βρίσκεται στη Ζώνη Clarion-Clipperton, η οποία εκτείνεται νότια της Χαβάης προς την Κεντρική Αμερική σε βάθος τεσσάρων έως έξι χιλιομέτρων.
Η The Metals Company σχεδιάζει να συλλέξει εκεί 1,6 δισεκατομμύρια τόνους κονδύλων μαγγανίου, από τους οποίους θα μπορούσαν να εξαχθούν περίπου 15,5 εκατομμύρια τόνοι νικελίου, 12,8 εκατομμύρια τόνοι χαλκού, 2 εκατομμύρια τόνοι κοβαλτίου και 345 εκατομμύρια τόνοι μαγγανίου.
Κανονικά, αρμόδια για την έκδοση αδειών είναι η αυτόνομη Διεθνής Αρχή των Βυθών (ISA) στο Κίνγκστον της Τζαμάικα. Ιδρύθηκε βάσει της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS) του 1982 και διαχειρίζεται τον βυθό εκτός εθνικής δικαιοδοσίας ως κοινή κληρονομιά της ανθρωπότητας.
Τρέχουσα αποστολή της είναι η δημιουργία ενός λεγόμενου «Κώδικα Εξόρυξης» (Mining Code), ενός ολοκληρωμένου κανονιστικού πλαισίου που θα ρυθμίζει την εμπορική εξόρυξη πρώτων υλών στη θάλασσα και ταυτόχρονα θα θέτει περιβαλλοντικά πρότυπα.
Ωστόσο, οι 170 χώρες-μέλη της Αρχής δεν έχουν καταφέρει μέχρι στιγμής να εγκρίνουν έναν τέτοιο κώδικα. Μια μειοψηφία αρνησικυρίας 38 χωρών, στην οποία ανήκει και η Γερμανία, το εμποδίζει.
Το σκεπτικό: Όσο δεν υπάρχει κανονισμός, οι ΗΠΑ (ή οποιοσδήποτε άλλος) δεν επιτρέπεται να εκδίδουν άδειες εξόρυξης.
Αυτό ισοδυναμεί με μορατόριουμ για την εξόρυξη βαθέων υδάτων, τουλάχιστον για τα επόμενα χρόνια.
Καθώς όμως οι ΗΠΑ δεν είναι μέλος της Διεθνούς Αρχής των Βυθών, η κυβέρνησή τους θεσπίζει τους δικούς της θαλάσσιους νόμους για την προστασία των οικονομικών συμφερόντων, την ασφάλεια και για να σπάσει την κινεζική κυριαρχία στα κρίσιμα ορυκτά.
Τώρα, η Εθνική Υπηρεσία Ωκεανών και Ατμόσφαιρας των ΗΠΑ (NOAA) καλείται να εγκρίνει με ταχείς ρυθμούς άδειες εξερεύνησης και εμπορικής εξόρυξης, παρακάμπτοντας τη διεθνή διαδικασία σε διεθνή ύδατα.
Περιβαλλοντικά προβλήματα στην εξόρυξη βαθέων υδάτων
Από επιστημονική άποψη, η εξόρυξη βαθέων υδάτων θεωρείται μη ασφαλής και τα περιβαλλοντικά προβλήματα που τη συνοδεύουν μη διαχειρίσιμα με τις σημερινές τεχνολογίες.
Ακόμη και δεκαετίες μετά, τα ίχνη από δοκιμαστικές εξορύξεις που πραγματοποίησαν επιστήμονες στα τέλη της δεκαετίας του 1980 παραμένουν σχεδόν αναλλοίωτα ορατά.
Αυτό δείχνουν πλέον μια σειρά μελετών, συμπεριλαμβανομένης μιας πρόσφατης από βρετανική ομάδα.
Για να προσδιοριστούν συγκεκριμένα οι οικολογικές περιβαλλοντικές επιπτώσεις, ξεκίνησε αυτό το φθινόπωρο η τρίτη φάση του ευρωπαϊκού ερευνητικού έργου MiningImpact, που συντονίζεται από το Κέντρο Ωκεάνιας Έρευνας GEOMAR Helmholtz στο Κίελο.
Στόχος είναι να παρασχεθούν επιστημονικά δεδομένα που θα χρησιμεύσουν ως βάση για την εθνική νομοθεσία.
Ενώ η γερμανική κυβέρνηση εμένει στην προληπτική παύση της εξόρυξης βυθού, η γερμανική βιομηχανία πιέζει έντονα για πρόσβαση στους θησαυρούς του βυθού.
Αλλά δεν είναι η μόνη, αν κοιτάξει κανείς παγκοσμίως: Ο πιο επιθετικός κρατικός παίκτης είναι το μικρό νησιωτικό κράτος του Ειρηνικού, Ναούρου, το οποίο λειτουργεί ως «όχημα» για την TMC. Και η Κίνα εμπλέκεται έντονα, παρόλο που ακόμη και οι δικοί της ερευνητές βαθέων υδάτων επισημαίνουν τις τεράστιες ζημιές.
Τα οικοσυστήματα του βυθού έχουν εξαιρετικά αργούς ρυθμούς ανάκαμψης. Μια διαταραχή μπορεί να μείνει ορατή για αιώνες.
Πίνακες δεδομένων: Τα τρία κύρια είδη κοιτασμάτων
Χαρακτηριστικά των κοιτασμάτων στον βυθό
| Είδος Κοιτάσματος | Βάθος / Τοποθεσία | Κύρια Συστατικά | Ιδιαιτερότητα |
|---|---|---|---|
| Κόνδυλοι Μαγγανίου | Βυθός ωκεανών (4-6 χλμ.) | Μαγγάνιο, Νικέλιο, Χαλκός, Κοβάλτιο | Μένουν στην επιφάνεια του βυθού, μεγαλώνουν μόλις 5-15 χιλιοστά ανά εκατομμύριο χρόνια. |
| Κρούστες Κοβαλτίου | Υποθαλάσσια όρη (800-2.500 μ.) | Κοβάλτιο, Νικέλιο, Σπάνιες Γαίες, Πλατίνα | Σαν ασφαλτική επικάλυψη σε βράχους, εξαιρετικά αργή ανάπτυξη. |
| Μαζικά Θειούχα (Massive Sulphides) | Ηφαιστειακές ζώνες (1.000-4.000 μ.) | Χαλκός, Ψευδάργυρος, Χρυσός, Ασήμι | Σχηματίζονται από υδροθερμικές αναβλύσεις («καμινάδες»). |
Ρόλος των πρώτων υλών στην ενεργειακή μετάβαση
Η βιομηχανία ισχυρίζεται ότι τα μεταλλεύματα του βυθού είναι απαραίτητα για την ενεργειακή ασφάλεια και την προστασία του κλίματος.
Ωστόσο, πολλές επιστημονικές μελέτες, όπως των Ευρωπαϊκών Ακαδημιών και του IRENA, έχουν καταρρίψει αυτό το αφήγημα.
Αυτές οι δύο αντίθετες θέσεις συμβάλλουν στο να παραμένει ο βυθός ένα διαφιλονικούμενο γεωπολιτικό πεδίο.
Η γεωπολιτική της «Γαλάζιας Οικονομίας» και τι σημαίνει για το μέλλον
Η υπόθεση της εξόρυξης βαθέων υδάτων δεν είναι απλώς ένα περιβαλλοντικό ζήτημα, αλλά μια θεμελιώδης σύγκρουση για το ποιος ελέγχει τους πόρους του πλανήτη σε περιοχές που δεν ανήκουν σε κανέναν («global commons»).
Η κίνηση των ΗΠΑ να παρακάμψουν τη διεθνή διαδικασία μέσω εθνικής νομοθεσίας δημιουργεί ένα επικίνδυνο προηγούμενο: αν μια υπερδύναμη αγνοήσει το πλαίσιο της UNCLOS, άλλες χώρες (όπως η Κίνα ή η Ρωσία) μπορεί να ακολουθήσουν, οδηγώντας σε έναν άναρχο ανταγωνισμό στον βυθό των ωκεανών.
Γιατί οι τεχνολογίες μπαταριών αλλάζουν τα δεδομένα
Ένα κρίσιμο σημείο που συχνά παραβλέπεται είναι η ταχύτητα της τεχνολογίας. Η βιομηχανία εξόρυξης επικαλείται την ανάγκη για κοβάλτιο και νικέλιο για τις μπαταρίες ηλεκτρικών οχημάτων.
Εν τούτοις, η αγορά κινείται ήδη προς μπαταρίες LFP (Λιθίου-Σιδήρου-Φωσφορικού) που δεν απαιτούν κοβάλτιο ή νικέλιο, καθώς και προς μπαταρίες ιόντων νατρίου.
- Αν η ζήτηση για αυτά τα μέταλλα μειωθεί λόγω τεχνολογικής προόδου, το οικονομικό επιχείρημα για την καταστροφή του βυθού καταρρέει.
- Αυτό καθιστά την «βιασύνη» για εξόρυξη ακόμη πιο αμφιλεγόμενη: ρισκάρουμε ανεπανόρθωτη ζημιά για πόρους που ίσως σε 10 χρόνια να μην είναι τόσο κρίσιμοι.
Η σημασία της «Κυκλικής Οικονομίας» ως εναλλακτική
Πριν σκάψουμε τον βυθό, υπάρχει μια τεράστια «πηγή» μετάλλων στη στεριά: τα ηλεκτρονικά απόβλητα. Η ανακύκλωση μπαταριών και συσκευών μπορεί να καλύψει σημαντικό μέρος της ζήτησης.
Η επένδυση σε υποδομές ανακύκλωσης είναι πιο βιώσιμη και γεωπολιτικά ασφαλής (τα απόβλητα βρίσκονται ήδη εντός συνόρων) από την εξάρτηση από υπεράκτιες εξορύξεις σε διεθνή ύδατα.
Τι να παρακολουθείτε τα επόμενα χρόνια
Η μάχη θα κριθεί σε τρία επίπεδα:
- Νομικό: Πώς θα αντιδράσει η διεθνής κοινότητα αν οι ΗΠΑ ξεκινήσουν μονομερώς εξορύξεις;
- Εταιρικό: Θα κρατήσουν οι μεγάλες εταιρείες (BMW, Google, κ.λπ.) τη δέσμευσή τους να μην αγοράζουν μέταλλα βυθού;
- Επιστημονικό: Θα μπορέσει το έργο MiningImpact και άλλες έρευνες να αποδείξουν οριστικά το μέγεθος της οικολογικής ζημιάς πριν να είναι αργά;
Σε κάθε περίπτωση, ο βυθός των ωκεανών δεν είναι πια ένας σιωπηλός, σκοτεινός κόσμος, αλλά η επόμενη μεγάλη σκακιέρα της παγκόσμιας πολιτικής.
