Πως να ανακτήσεις αρχεία από έναν «νεκρό» εξωτερικό δίσκο

Τι εννοούμε όταν λέμε «νεκρός» εξωτερικός δίσκος (και γιατί έχει σημασία)

Όταν κάποιος μου λέει «ο εξωτερικός μου δίσκος πέθανε», η πρώτη μου σκέψη δεν είναι το μοιρολόι· είναι η ταξινόμηση.

Ο όρος «νεκρός» χρησιμοποιείται για τρία εντελώς διαφορετικά σενάρια, με τελείως διαφορετική στρατηγική ανάκτησης δεδομένων:

1. Δεν αναγνωρίζεται καθόλου (ούτε BIOS/UEFI, ούτε OS): συχνά θέμα τροφοδοσίας, θήκης USB-to-SATA, καλωδίου, ή σοβαρή φυσική βλάβη.
2. Αναγνωρίζεται αλλά δεν ανοίγει (σφάλματα, «θέλει διαμόρφωση», αργεί απελπιστικά): συνήθως λογική βλάβη (filesystem/partition) ή δίσκος που καταρρέει μηχανικά.
3. Ανοίγει, αλλά λείπουν αρχεία / είναι κατεστραμμένα: πιθανό corruption, κακός χειρισμός, malware, ή «σιωπηλές» αστοχίες.

Το κρίσιμο είναι να καταλάβεις πως η ανάκτηση δεν είναι «ένα πρόγραμμα και τελείωσε».

Είναι διαδικασία διαγνωστική και ελαχιστοποίησης ζημιάς.

Και ο βασικός κανόνας είναι απλός: αν τα δεδομένα έχουν αξία, η πρώτη σου κίνηση πρέπει να μειώνει τον αριθμό των αναγνώσεων/εγγραφών στον προβληματικό δίσκο.

Χρυσός κανόνας: Σταματάω, δεν γράφω τίποτα, και δουλεύω ψύχραιμα

Το πιο συχνό λάθος που βλέπω είναι το «άνοιξα το Disk Utility / Διαχείριση Δίσκων και πάτησα Repair».

Αν ο δίσκος καταρρέει μηχανικά, κάθε επιπλέον προσπάθεια επισκευής αυξάνει την πιθανότητα να χαθεί οριστικά η δυνατότητα ανάγνωσης.

Οι δικές μου βασικές πρακτικές πριν κάνω οτιδήποτε:

• Δεν τρέχω “repair” πάνω στον πρωτότυπο δίσκο.
• Δεν κάνω format, ακόμη κι αν το λειτουργικό «το προτείνει ευγενικά».
• Δεν αντιγράφω μικρά-μικρά αρχεία από τον προβληματικό δίσκο (πολλές τυχαίες αναγνώσεις = πόνος).
• Αν ακούω κλικ/χτυπήματα, ή ο δίσκος κάνει spin-up/spin-down κύκλους, σταματάω άμεσα.
• Εργάζομαι με σταθερή τροφοδοσία. Ιδανικά, ο υπολογιστής πάνω σε UPS.

Πρακτικά, ο στόχος μου είναι: πρώτα κλωνοποίηση/εικόνα (image), μετά ανάκτηση. Αυτό είναι best practice σε επαγγελματικό data recovery εδώ και χρόνια.

Γρήγορη απομόνωση του προβλήματος: USB θήκη, καλώδιο, UASP, τροφοδοσία

Πριν βγάλω συμπεράσματα για «νεκρό δίσκο», ελέγχω το οικοσύστημα γύρω του. Οι εξωτερικοί δίσκοι είναι συχνά ένας SATA HDD/SSD μέσα σε θήκη USB-to-SATA.

Άρα μπορεί να φταίει:

• Καλώδιο USB (ειδικά φθαρμένο USB Micro-B 3.0 — ναι, αυτό το “διπλό” βύσμα).
• Θύρα USB (δοκίμασε άλλη θύρα, κατά προτίμηση απευθείας στη μητρική).
• Hub χωρίς τροφοδοσία (ιδιαίτερα με 2.5″ HDD).
• Θήκη/bridge chipset (ASMedia/JMicron κ.λπ.) που έχει «ψιλοπεθάνει».
• Θέματα συμβατότητας με UASP (USB Attached SCSI Protocol). Σε σπάνιες περιπτώσεις, UASP drivers δημιουργούν timeouts. Δοκιμάζω άλλη θύκη ή άλλο PC.

Τι κάνω πρακτικά:

• Δοκιμάζω άλλο καλώδιο υψηλής ποιότητας.
• Δοκιμάζω άλλον υπολογιστή (ιδανικά άλλο OS).
• Αν είναι 3.5″ με εξωτερικό τροφοδοτικό, δοκιμάζω άλλο τροφοδοτικό με ίδιο voltage/ampere.

Αν ξαφνικά ο δίσκος «ανασταίνεται» με άλλη θήκη, τότε δεν είχαμε «νεκρό δίσκο» — είχαμε νεκρό περίβλημα. Και αυτό είναι από τα πιο ευχάριστα σενάρια.

Διάγνωση από το λειτουργικό: βλέπει κάτι το σύστημα ή είναι πλήρες σκοτάδι;

Το επόμενο βήμα είναι να δω τι αναγνωρίζει το OS σε επίπεδο συσκευής.

Σε Windows 11

• Disk Management (Διαχείριση Δίσκων): αν εμφανίζεται ως “Unknown / Not initialized”, δεν πατάω initialize.
• Device Manager: υπάρχει USB Mass Storage device; υπάρχουν σφάλματα;
• Σημειώνω αν φαίνεται σωστή χωρητικότητα.

Σε macOS (Sonoma και νεότερα)

• Disk Utility: ενεργοποιώ “Show All Devices”.
• Αν εμφανίζεται το physical disk αλλά όχι τόμοι, μιλάμε για partition/filesystem θέμα ή για δίσκο που δυσκολεύεται.

Σε Linux (ιδανικά ένα live USB)

Εδώ έχω τα πιο καθαρά διαγνωστικά:

Bashlsblk -o NAME,SIZE,MODEL,SERIAL,TYPE,MOUNTPOINTS
sudo dmesg -T | tail -n 120
sudo fdisk -l

Στο dmesg ψάχνω για:

• I/O errors
• reset high-speed USB device
• SCSI errors, sense keys
• timeouts

Αν το Linux βλέπει τη συσκευή αλλά γεμίζει ο πυρήνας errors, συνήθως πάω κατευθείαν σε imaging (όχι «άνοιγμα φακέλων»).

SMART: η «ακτινογραφία» του δίσκου πριν κάνω ζημιά

Για HDD/SSD που εκθέτουν SMART μέσω USB bridge (δεν το κάνουν όλα), το smartctl είναι χρυσός:

Bashsudo smartctl -a /dev/sdX

Σε πολλές θήκες χρειάζεται “device type”:

Bashsudo smartctl -a -d sat /dev/sdX

Αν δω αύξηση σε reallocated/pending/uncorrectable sectors (HDD) ή σοβαρά media errors (SSD), ξέρω ότι πρέπει να κάνω όσο πιο γρήγορα γίνεται image.

Πίνακας: Ενδείξεις, πιθανή αιτία, προτεινόμενη κίνηση

Αν μου επιτρέπεται ένα επαγγελματικό «αστείο»: το SMART είναι σαν εκείνον τον συνάδελφο που προειδοποιεί εγκαίρως για το πρόβλημα — απλώς τον ακούμε συνήθως μετά το blackout.

Λογική βλάβη (partition & filesystem): NTFS, exFAT, APFS, ext4 χωρίς πανικό

Αν ο δίσκος φαίνεται υγιής από πλευράς hardware (ή τουλάχιστον διαβάζεται σχετικά σταθερά), το πρόβλημα μπορεί να είναι:

• Κατεστραμμένος πίνακας κατατμήσεων (MBR/GPT).
• Corruption σε filesystem metadata (π.χ. NTFS MFT, exFAT allocation bitmap, APFS container structures).
• Ασφαλής κατάργηση που δεν έγινε ποτέ, power loss, controller reset.

Η δική μου μεθοδολογία:

1. Mount σε read-only όπου γίνεται.
2. Αν χρειαστεί «επισκευή», τη δοκιμάζω στο clone/image, όχι στο πρωτότυπο.

Παράδειγμα read-only mount σε Linux:

Bashsudo mkdir -p /mnt/recover
sudo mount -o ro,norecover /dev/sdX1 /mnt/recover

Για NTFS (με ntfs-3g), πάλι read-only:

Bashsudo mount -t ntfs3 -o ro /dev/sdX1 /mnt/recover

Σε Windows, προτιμώ να μην κάνω chkdsk σε failing drive. Αν έχω ήδη image/clone, τότε ναι, μπορεί να παίξει ρόλο σε δεύτερο χρόνο.

Το σωστό “game plan”: πρώτα image με ddrescue, μετά ανάκτηση αρχείων

Αν υπάρχει μία πρακτική που θεωρώ non-negotiable όταν μιλάμε για ανάκτηση από προβληματικό εξωτερικό δίσκο, είναι η εξής: δουλεύω πάνω σε αντίγραφο τομέα-προς-τομέα.

Το εργαλείο που χρησιμοποιώ πιο συχνά σε Linux είναι το GNU ddrescue (όχι το “dd_rescue”, άλλο πρόγραμμα).

Η λογική του ddrescue είναι έξυπνη: διαβάζει πρώτα τα εύκολα κομμάτια γρήγορα, καταγράφει τα δύσκολα σε mapfile και επιστρέφει με πιο «χειρουργικές» προσπάθειες.

Ελάχιστη ασφαλής διαδικασία ddrescue

Χρειάζομαι:

• Έναν δίσκο προορισμού ίσο ή μεγαλύτερο (ή αρκετό χώρο για image file).
• Ένα filesystem στον προορισμό που αντέχει μεγάλα αρχεία (π.χ. exFAT/NTFS/ext4, όχι FAT32).
• Σταθερή σύνδεση (ιδανικά SATA απευθείας αντί USB, αν μπορώ).

1ο πέρασμα (γρήγορο, χωρίς “ddrescue”)

Bashsudo ddrescue -f -n /dev/sdX /mnt/bigdisk/external.img /mnt/bigdisk/external.map

• -n: no-scrape. Παίρνω ό,τι διαβάζεται εύκολα.

2ο πέρασμα (επιστροφή στα δύσκολα με retries)

Bashsudo ddrescue -f -r3 /dev/sdX /mnt/bigdisk/external.img /mnt/bigdisk/external.map

• -r3: μέχρι 3 retries στα κακά σημεία (δεν είναι μαγικός αριθμός· τον προσαρμόζω).

Αν ο δίσκος «πεθαίνει» όσο τον διαβάζω (π.χ. θερμαίνεται, αυξάνονται τα timeouts), μειώνω επιθετικότητα, κάνω παύσεις, και δεν το παίζω ήρωας.

Μικρό διάγραμμα ροής (πως το στήνω στο μυαλό μου)

text[Σύνδεση δίσκου] 
      |
      v
[Αναγνωρίζεται από OS;] --όχι--> [Έλεγχος καλωδίων/θήκης/τροφοδοσίας] --> [Ξανά]
      |
     ναι
      |
      v
[Ακούγονται κλικ ή αποσυνδέσεις;] --ναι--> [STOP -> Εργαστήριο ανάκτησης]
      |
     όχι
      |
      v
[SMART/Logs δείχνουν errors;] --ναι--> [ddrescue image -> δουλεύω στο image]
      |
     όχι
      |
      v
[Mount RO / Έλεγχος partition] -> [Ανάκτηση αρχείων / Επισκευή μόνο στο clone]

Ανάκτηση από το image: TestDisk/PhotoRec και εμπορικά εργαλεία όταν πρέπει

Αφού έχω external.img, το πρωτότυπο μπαίνει στην άκρη. Τώρα παίζω σε “sandbox”.

Επαναφορά partition table με TestDisk (π.χ. έκδοση 7.2)

Το TestDisk είναι εξαιρετικό για να βρει χαμένα partitions και να ξαναγράψει GPT/MBR — αλλά, και πάλι, το κάνω στο image ή στο clone.

Σε Linux:

Bashsudo testdisk /mnt/bigdisk/external.img

Αν το partition βρεθεί, πολλές φορές μπορώ απλά να το κάνω mount μέσω loop:

Bashsudo losetup -fP /mnt/bigdisk/external.img
losetup -a   # για να δω σε ποιο /dev/loopX πήγε
sudo mount -o ro /dev/loop0p1 /mnt/recover

Carving αρχείων με PhotoRec

Όταν το filesystem είναι «σπασμένο» σε σημείο που δεν σώζεται η δομή φακέλων, το PhotoRec κάνει signature-based ανάκτηση (file carving). Δεν είναι κομψό, αλλά σώζει ζωές:

Bashsudo photorec /mnt/bigdisk/external.img

Θα πάρω αρχεία χωρίς ονόματα/φακέλους, αλλά συχνά με ακέραιο περιεχόμενο.

Εμπορικά εργαλεία (όταν θέλω καλύτερο UX και filesystem-level ανάκτηση)

Σε πιο σύνθετες περιπτώσεις NTFS/APFS ή όταν χρειάζομαι «έξυπνη» αναδόμηση, χρησιμοποιώ εργαλεία όπως R-Studio ή UFS Explorer.

Δεν είναι θέμα «μαγείας»· απλώς έχουν πολύ καλή υλοποίηση αναγνώρισης δομών και previews, και γλιτώνουν χρόνο όταν η κατάσταση είναι περίπλοκη.

Κρυπτογράφηση: BitLocker, FileVault, APFS encryption και “hardware-encrypted” θήκες

Εδώ τα πράγματα γίνονται αυστηρά. Αν ο εξωτερικός δίσκος είναι κρυπτογραφημένος:

• BitLocker (Windows 11): χρειάζομαι password ή recovery key. Χωρίς αυτά, η «ανάκτηση» είναι πρακτικά μηδέν (και σωστά).
• FileVault / APFS Encrypted (macOS): χρειάζομαι τον κωδικό/κλειδί.
• Hardware encryption σε θήκες: ορισμένες θήκες κρυπτογραφούν στο bridge chip. Αν χαλάσει η θήκη, ο δίσκος μπορεί να είναι άχρηστος εκτός αν βρω ίδιο μοντέλο θήκης/bridge για αποκρυπτογράφηση. Αυτό είναι κλασική «παγίδα» για όσους αγοράζουν fancy enclosures χωρίς να διαβάζουν ψιλά γράμματα.

Best practice εδώ: αν ο δίσκος είναι κρυπτογραφημένος, το imaging γίνεται ως έχει (κρυπτογραφημένα sectors) και μετά προσπαθώ να κάνω mount/unlock του image με το σωστό κλειδί.

Όταν η βλάβη είναι φυσική: πότε σταματάω και πάω σε εργαστήριο

Υπάρχει ένα σημείο που η DIY προσέγγιση περνά από «επαγγελματική περιέργεια» σε «επικίνδυνο σπορ». Σταματάω και προτείνω εργαστήριο όταν:

• Ακούω κλικ (head crash ή servo issues).
• Ο δίσκος δεν περιστρέφεται ή σβήνει/ανάβει συνεχώς.
• Ο δίσκος εμφανίζεται με λάθος χωρητικότητα (π.χ. 0GB ή λίγα MB) — συχνά controller/firmware.
• Υπάρχει μυρωδιά καμένου ή σημάδια βραχυκυκλώματος.
• Πρόκειται για SSD με πιθανή βλάβη controller/firmware: το DIY recovery είναι περιορισμένο και συνήθως απαιτεί εξειδικευμένα εργαλεία.

Για τους HDD: το άνοιγμα δίσκου εκτός clean room είναι σχεδόν εγγύηση ότι θα κάνεις την κατάσταση χειρότερη. Η σκόνη δεν είναι «λίγη σκόνη»· είναι βουνό σε μικροκλίμακα όταν μιλάμε για ανοχές κεφαλών.

Για τους SSD: αν έχει χαλάσει ο controller ή το FTL mapping (Flash Translation Layer), η ανάκτηση μπορεί να απαιτεί chip-off και αναδόμηση — δηλαδή καθαρά εργαστηριακή υπόθεση.

Επαγγελματικά, το πιο τίμιο που μπορώ να πω: αν τα δεδομένα αξίζουν πραγματικά (νομικά, οικονομικά, συναισθηματικά), το κόστος ενός σωστού εργαστηρίου συχνά είναι μικρότερο από το κόστος του «το πείραξα λίγο και τώρα δεν βλέπεται καν».

“Πονηρές” λεπτομέρειες που κάνουν τη διαφορά στην ανάκτηση δεδομένων

Εδώ είναι τα μικρά τεχνικά πράγματα που συχνά ξεχωρίζουν μια επιτυχημένη ανάκτηση από ένα ψηφιακό ναυάγιο:

• Θερμοκρασία: ένας HDD που ζορίζεται μπορεί να γίνει πιο ασταθής όταν ζεσταθεί. Δουλεύω σε δροσερό χώρο, με καλό airflow.
• Αποφυγή USB sleep/power saving: ειδικά σε laptops. Σε Linux μπορώ να ρυθμίσω autosuspend, σε Windows απενεργοποιώ selective suspend για το recovery session.
• Σταθερό interface: αν γίνεται, προτιμώ SATA απευθείας. Το USB προσθέτει layer που μπορεί να κάνει reset.
• Καταγραφή κάθε βήματος: mapfile στο ddrescue, σημειώσεις για το τι δοκίμασα. Η επανάληψη χωρίς σχέδιο είναι ο εχθρός.
• Μην τρέχεις antivirus scan πάνω στον failing δίσκο: θα τον «θερίσει» με τυχαίες αναγνώσεις.
• Προσοχή στα SSD TRIM: αν χαθούν αρχεία και τρέξει TRIM/garbage collection, το “undelete” μπορεί να γίνει αδύνατο. Σε εξωτερικούς SSD μέσω USB, το TRIM δεν περνάει πάντα, αλλά δεν το θεωρώ δεδομένο.

Πρόληψη: το μόνο “recovery” που μου αρέσει είναι αυτό που δεν χρειάστηκε ποτέ

Θα κλείσω με το πιο κυνικά αισιόδοξο σημείο: ο καλύτερος τρόπος να ανακτήσεις αρχεία από «νεκρό» εξωτερικό δίσκο είναι να μη χρειαστεί να το κάνεις.

Οι πρακτικές που εφαρμόζω και προτείνω ως current best practice:

• 3-2-1-1-0 στρατηγική backup
  • 3 αντίγραφα συνολικά
  • 2 διαφορετικά μέσα (π.χ. NAS + εξωτερικός)
  • 1 offsite (cloud ή άλλο φυσικό σημείο)
  • 1 offline/immutable (π.χ. δίσκος που δεν είναι μόνιμα συνδεδεμένος ή object storage με immutability)
  • 0 errors με τακτικό verify/test restore
• Τακτικός έλεγχος SMART και έγκαιρη αντικατάσταση.
• Ασφαλής κατάργηση (ναι, ακόμη και το 2026 έχει νόημα, ειδικά σε write caching).
• UPS για desktops/NAS.
• Δοκιμή επαναφοράς: backup που δεν έχει δοκιμαστεί είναι απλώς μια ωραία θεωρία.

Συνοπτικό πρακτικό checklist (όπως το κάνω εγώ στο γραφείο)

Για να το κάνω απολύτως επιχειρησιακό, να το “runbook” μου:

1. Αποσυνδέω, περιμένω 10–20 δευτερόλεπτα, ξανασυνδέω μία φορά για παρατήρηση.
2. Αν ακούγονται κλικ/αποσυνδέσεις → STOP και αξιολόγηση εργαστηρίου.
3. Αλλάζω καλώδιο/θύρα/PC. Αν είναι 3.5″, αλλάζω PSU.
4. Ελέγχω αναγνώριση σε Linux (dmesg, lsblk).
5. Αν φαίνεται, τραβάω SMART όπου γίνεται (smartctl).
6. Ξεκινάω ddrescue image με mapfile.
7. Δουλεύω στο image: TestDisk (partition), mount RO, ή PhotoRec (carving).
8. Ανάκτηση σε τρίτο δίσκο (ποτέ στον ίδιο).
9. Μετά την ανάκτηση, αξιολογώ αν ο παλιός δίσκος πάει για RMA/ανακύκλωση.
10. Ρυθμίζω backup για να μη ξαναζήσω το ίδιο έργο.