- Η Ρωσία μπλόκαρε το WhatsApp, επικαλούμενη νομικές παραβάσεις, και προτρέπει τους πολίτες να μεταβούν στο MAX, μια κρατικά υποστηριζόμενη πλατφόρμα.
- Ειδικοί και οργανώσεις δικαιωμάτων προειδοποιούν για αυξημένο έλεγχο και επιτήρηση, καθώς το MAX δηλώνει ότι μπορεί να μοιράζεται δεδομένα με τις αρχές.
- Η κίνηση εντάσσεται σε ευρύτερη σκλήρυνση περιορισμών σε εφαρμογές μηνυμάτων και social media στη Ρωσία.
Η Ρωσία μπλόκαρε την υπηρεσία ανταλλαγής μηνυμάτων WhatsApp, προωθώντας παράλληλα μια κρατικά υποστηριζόμενη εναλλακτική.
Οι οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων υποστηρίζουν ότι οι περιορισμοί στις εφαρμογές μηνυμάτων αποτελούν μια διαφανή προσπάθεια για ενίσχυση του ελέγχου και της επιτήρησης.
Μπλοκάρισμα του WhatsApp και προτροπή για μετάβαση στο MAX
Η Ρωσία απέκλεισε την υπηρεσία μηνυμάτων WhatsApp λόγω φερόμενων νομικών παραβιάσεων, καλώντας τους χρήστες να στραφούν σε μια κρατικά υποστηριζόμενη εναλλακτική, σε μια κίνηση που ευρέως θεωρείται προσπάθεια περιορισμού της ελευθερίας του λόγου εν μέσω του πολέμου στην Ουκρανία.
Ο εκπρόσωπος του Κρεμλίνου Ντμίτρι Πεσκόφ ανακοίνωσε το μέτρο την Πέμπτη, αποδίδοντάς το στην «απροθυμία» του WhatsApp να συμμορφωθεί με τους «κανόνες και το γράμμα του ρωσικού νόμου».
Παράλληλα, συμβούλευσε τους Ρώσους να στραφούν στο MAX, μια κρατικά υποστηριζόμενη πλατφόρμα που προβάλλεται ως «όλα-σε-ένα» λύση για μηνύματα, online κρατικές υπηρεσίες και άλλες λειτουργίες, όπως πληρωμές.
Το MAX παρουσιάζεται ως πλατφόρμα πολλαπλών χρήσεων (μηνύματα, υπηρεσίες Δημοσίου, πληρωμές), κάτι που αυξάνει τον όγκο δεδομένων που συγκεντρώνεται σε ένα σημείο.
Τι φοβούνται οι ειδικοί: δεδομένα, κρυπτογράφηση και κρατική παρακολούθηση
Ειδικοί προειδοποιούν ότι το MAX, το οποίο δηλώνει ανοιχτά πως θα μοιράζεται δεδομένα χρηστών με τις αρχές όταν ζητηθεί, δεν χρησιμοποιεί την end-to-end κρυπτογράφηση που εξασφαλίζει ότι τα μηνύματα παραμένουν ιδιωτικά σε δημοφιλείς υπηρεσίες όπως το WhatsApp.
Αυτό μπορεί να αφήσει τους χρήστες εκτεθειμένους σε κρατική παρακολούθηση.
Χωρίς end-to-end κρυπτογράφηση, το περιεχόμενο των μηνυμάτων μπορεί να είναι τεχνικά προσβάσιμο σε περισσότερα σημεία (π.χ. στον πάροχο ή σε ενδιάμεσες υποδομές).
Προηγούμενοι περιορισμοί σε WhatsApp και Telegram
Πέρυσι, η Ρωσία άρχισε να περιορίζει ορισμένες κλήσεις στο WhatsApp, που ανήκει στον αμερικανικό κολοσσό social media Meta, αλλά και στο Telegram, κατηγορώντας τις πλατφόρμες —που ανήκουν σε ξένους φορείς— ότι αρνούνται να κοινοποιήσουν πληροφορίες στις αρχές σε υποθέσεις απάτης και «τρομοκρατίας».
Ωστόσο, οργανώσεις δικαιωμάτων όπως η Amnesty —η οποία αυτή την εβδομάδα επέκρινε τους συνεχιζόμενους περιορισμούς του Κρεμλίνου στο Telegram— υποστηρίζουν ότι τα μέτρα αυτά είναι μια ευθεία απόπειρα ενίσχυσης του ελέγχου και της επιτήρησης.
«Όπως συνήθως, οι ρωσικές αρχές καταφεύγουν στο πιο ωμό εργαλείο της ψηφιακής καταστολής: λογοκρισία και παρεμπόδιση υπό το πρόσχημα της προστασίας των δικαιωμάτων και συμφερόντων των ανθρώπων», ανέφερε η οργάνωση σε ανακοίνωση την Τρίτη.
Η απάντηση του WhatsApp και ο ρόλος των VPN
Εκπρόσωπος του WhatsApp δήλωσε την Τετάρτη ότι η εταιρεία κάνει «ό,τι μπορούμε» για να παραμείνουν οι χρήστες συνδεδεμένοι.
«Η προσπάθεια απομόνωσης πάνω από 100 εκατομμυρίων ανθρώπων από ιδιωτική και ασφαλή επικοινωνία είναι ένα βήμα προς τα πίσω και μπορεί να οδηγήσει μόνο σε λιγότερη ασφάλεια για τους ανθρώπους στη Ρωσία», είπε ο εκπρόσωπος.
Σύμφωνα με το πρακτορείο ειδήσεων Reuters, από τον Δεκέμβριο πολλοί Ρώσοι μπορούν να έχουν πρόσβαση στο WhatsApp μόνο μέσω εικονικού ιδιωτικού δικτύου (VPN).
Το WhatsApp αναφέρεται ότι εξυπηρετεί πάνω από 100 εκατ. χρήστες στη Ρωσία, γεγονός που κάνει τον αποκλεισμό ιδιαίτερα επιδραστικό κοινωνικά.
Roskomnadzor, Telegram και η ευρύτερη σκλήρυνση στο διαδίκτυο
Νωρίτερα μέσα στην εβδομάδα, η κρατική ρυθμιστική αρχή επικοινωνιών Roskomnadzor δήλωσε ότι θα εισαγάγει νέους περιορισμούς στο Telegram — το οποίο χρησιμοποιείται ευρέως και από ρωσικά στρατεύματα που πολεμούν στην Ουκρανία — αφού το κατηγόρησε ότι αρνείται να συμμορφωθεί με τον νόμο.
Πέρα από την καταστολή στις εφαρμογές μηνυμάτων, η ρωσική κυβέρνηση έχει επίσης μπλοκάρει social media όπως Twitter, Facebook και Instagram, ενώ έχει εντείνει τους περιορισμούς σε υπηρεσίες όπως το YouTube.
Τον Δεκέμβριο, επέβαλε περιορισμούς και στην υπηρεσία βιντεοκλήσεων FaceTime της Apple.
Πίνακας: Χρονολόγιο περιορισμών (όπως αναφέρονται στο ρεπορτάζ)
| Περίοδος | Υπηρεσία | Μέτρο/Εξέλιξη |
|---|---|---|
| Πέρυσι | WhatsApp / Telegram | Περιορισμοί σε ορισμένες κλήσεις, με αιτιολογία μη συνεργασία σε υποθέσεις απάτης/«τρομοκρατίας» |
| Από Δεκέμβριο | Πρόσβαση για πολλούς χρήστες κυρίως μέσω VPN (σύμφωνα με Reuters) | |
| Νωρίτερα αυτή την εβδομάδα | Telegram | Ανακοίνωση Roskomnadzor για νέους περιορισμούς |
| Δεκέμβριος | FaceTime | Επιβολή περιορισμών στην υπηρεσία βιντεοκλήσεων της Apple |
Πίνακας: Σύγκριση βασικών χαρακτηριστικών (με βάση όσα αναφέρονται)
| Υπηρεσία | Καθεστώς/Στήριξη | Κρυπτογράφηση & ιδιωτικότητα | Τι αναφέρεται για δεδομένα |
|---|---|---|---|
| Ιδιωτική υπηρεσία (Meta) | End-to-end κρυπτογράφηση στα μηνύματα (δημοφιλές χαρακτηριστικό ασφάλειας) | Η Ρωσία επικαλείται μη συμμόρφωση με νόμους/αιτήματα | |
| MAX | Κρατικά υποστηριζόμενη πλατφόρμα | Σύμφωνα με ειδικούς, χωρίς end-to-end κρυπτογράφηση όπως το WhatsApp | Δηλώνει ότι θα μοιράζεται δεδομένα με αρχές κατόπιν αιτήματος |
| Telegram | Ξένης ιδιοκτησίας (κατά τις ρωσικές αιτιάσεις) | Αντικείμενο νέων περιορισμών· η κρυπτογράφηση end-to-end δεν είναι καθολική προεπιλογή σε όλες τις συνομιλίες | Κατηγορείται ότι δεν συμμορφώνεται με το νομικό πλαίσιο |
Τι να κάνουν οι χρήστες: πρακτικός οδηγός ψηφιακής ασφάλειας
Η μετάβαση από μια δημοφιλή εφαρμογή σε μια κρατικά υποστηριζόμενη λύση δεν είναι μόνο θέμα ευκολίας, αλλά και μοντέλου απειλής: ποιος μπορεί να δει τι, με ποιον τρόπο και για πόσο διάστημα.
Αν βρίσκεστε σε περιβάλλον όπου η επιτήρηση είναι πιθανή, ξεκινήστε από τα βασικά: περιορίστε το πόσο ευαίσθητο περιεχόμενο μοιράζεστε (π.χ. έγγραφα, προσωπικά στοιχεία, τοποθεσία σε πραγματικό χρόνο) και αποφεύγετε να μεταφέρετε «κρίσιμες» συζητήσεις σε κανάλια όπου δεν είναι σαφές πώς προστατεύονται τα δεδομένα.
Δώστε προσοχή στις ρυθμίσεις ιδιωτικότητας πριν αλλάξετε πλατφόρμα. Στις εφαρμογές που το επιτρέπουν, ενεργοποιήστε κλείδωμα εφαρμογής με κωδικό/βιομετρικά, απενεργοποιήστε προεπισκοπήσεις ειδοποιήσεων στην οθόνη κλειδώματος και ενεργοποιήστε αυτόματη διαγραφή ιστορικού όπου υπάρχει.
Αν χρησιμοποιείτε Telegram, προτιμήστε «Secret Chats» για end-to-end κρυπτογράφηση και ρυθμίστε χρονοδιακόπτη αυτοκαταστροφής για ευαίσθητες συνομιλίες.
Για τα VPN, θυμηθείτε ότι βελτιώνουν την πρόσβαση και την ιδιωτικότητα της σύνδεσης, αλλά δεν «λύνουν» όλα τα προβλήματα: η εφαρμογή που χρησιμοποιείτε μπορεί να συνεχίσει να συλλέγει μεταδεδομένα, ενώ σε ορισμένες χώρες υπάρχουν και νομικοί/ρυθμιστικοί κίνδυνοι.
Προτιμήστε αξιόπιστους παρόχους με διαφανείς πολιτικές, ενημερώστε συχνά την εφαρμογή VPN και αποφύγετε δωρεάν λύσεις αγνώστου προέλευσης που συχνά χρηματοδοτούνται από συλλογή δεδομένων.
Checklist: γρήγορα βήματα για πιο ασφαλή επικοινωνία
- Ενημερώσεις: κρατήστε λειτουργικό, εφαρμογές και browser πάντα ενημερωμένα.
- 2FA: ενεργοποιήστε έλεγχο δύο παραγόντων όπου προσφέρεται.
- Backups: ελέγξτε αν τα αντίγραφα ασφαλείας είναι κρυπτογραφημένα (όπου υπάρχει επιλογή).
- Άδειες εφαρμογών: αφαιρέστε πρόσβαση σε επαφές/μικρόφωνο/τοποθεσία όταν δεν χρειάζεται.
- Κρίσιμες συζητήσεις: αποφύγετε την αποστολή ευαίσθητων πληροφοριών σε πλατφόρμες χωρίς end-to-end.
Σε επίπεδο κοινωνίας, η απαγόρευση μιας καθιερωμένης εφαρμογής και η ταυτόχρονη ώθηση προς μια κρατικά υποστηριζόμενη πλατφόρμα συχνά μεταφέρει το «κέντρο βάρους» από την ασφάλεια χρήστη στην κεντρικοποίηση δεδομένων.
Όσο περισσότερες λειτουργίες (μηνύματα, πληρωμές, κρατικές υπηρεσίες) συγκεντρώνονται σε ένα οικοσύστημα, τόσο μεγαλύτερη γίνεται η αξία —και η ευαλωτότητα— αυτού του οικοσυστήματος για μαζική παρακολούθηση ή κατάχρηση.
Το πρακτικό συμπέρασμα είναι διπλό: αφενός, οι χρήστες χρειάζονται βασικές δεξιότητες ψηφιακής αυτοπροστασίας, αφετέρου, οι αλλαγές αυτές δείχνουν πόσο γρήγορα οι εφαρμογές επικοινωνίας μπορούν να μετατραπούν σε εργαλείο πολιτικής.
Γι’ αυτό έχει αξία να παρακολουθείτε τις επίσημες ανακοινώσεις, να διαβάζετε προσεκτικά τους όρους χρήσης (ιδίως για κοινοποίηση δεδομένων) και να κρατάτε εναλλακτικά κανάλια επικοινωνίας, ώστε να μη βρεθείτε «κλειδωμένοι» σε μία μόνο λύση.
