- Σε δίκη στις ΗΠΑ, πλατφόρμες κατηγορούνται ότι έχουν σχεδιαστεί ώστε να αυξάνουν το εθιστικό τους δυναμικό, με Meta και YouTube να το αρνούνται.
- Ο επικεφαλής του Instagram, Adam Mosseri, υποστήριξε ότι οι χρήστες μπορεί να «κολλάνε», αλλά δεν είναι κλινικά εθισμένοι.
- Η απόφαση ενδέχεται να αποτελέσει δεδικασμένο για εκατοντάδες παρόμοιες αγωγές.
Σε μια αγωγή που κατατέθηκε στις ΗΠΑ, διαδικτυακές πλατφόρμες κατηγορούνται ότι οι υπηρεσίες τους προκαλούν εθισμό.
Οι εταιρείες αμύνονται, όμως η δίκη στο Λος Άντζελες θα μπορούσε να έχει βαριές συνέπειες για ολόκληρο τον τεχνολογικό κλάδο.
Instagram: Ο Adam Mosseri αρνείται «κλινικό» εθισμό
Ο επικεφαλής της υπηρεσίας Instagram, Adam Mosseri, αμφισβήτησε το εθιστικό δυναμικό των κοινωνικών δικτύων σε μια δυνητικά καθοριστική δίκη στις ΗΠΑ.
Οι χρήστες μπορεί μεν να «κολλάνε» — όπως συμβαίνει με μια τηλεοπτική σειρά — αλλά δεν είναι «κλινικά εθισμένοι», φέρεται να δήλωσε στο δικαστήριο του Λος Άντζελες, σύμφωνα με τη New York Times.
Η έκβαση της διαδικασίας για το κατά πόσο διαδικτυακές υπηρεσίες όπως το Instagram και το YouTube έχουν εθιστικό χαρακτήρα μπορεί να λειτουργήσει ως σημείο αναφοράς για εκατοντάδες άλλες αγωγές αντίστοιχου τύπου.
Ο όρος «κλινικός εθισμός» συνδέεται με διαγνωστικά κριτήρια και λειτουργική έκπτωση στην καθημερινότητα, όχι απλώς με έντονη συνήθεια χρήσης.
Η αγωγή της KGM και ο σχεδιασμός που «κρατά» τον χρήστη
Η εφαρμογή φωτογραφιών και βίντεο Instagram ανήκει στον όμιλο Meta (Facebook). Στη δίκη, η 20χρονη ενάγουσα — που εμφανίζεται μόνο με τα αρχικά KGM — κατηγορεί τις online πλατφόρμες ότι σχεδίασαν σκόπιμα τις υπηρεσίες τους με τρόπο που ωθεί τους χρήστες να γίνονται εθισμένοι.
Ως παράδειγμα αναφέρεται η λειτουργία όπου ο χρήστης μπορεί να κάνει ασταμάτητα κύλιση και να περνά «από μόνος του» στον επόμενο δημοσιευμένο περιεχόμενο (infinite scroll). Η νεαρή γυναίκα υποστηρίζει ότι άρχισε να χρησιμοποιεί τις πλατφόρμες από παιδί και αποδίδει σε αυτό καταθλίψεις και αγχώδεις διαταραχές.
Η Meta απορρίπτει κάθε ευθύνη
Η Meta απορρίπτει οποιαδήποτε ευθύνη. Όπως ανέφερε σε ανακοίνωσή της, οι ένορκοι στο Λος Άντζελες καλούνται να κρίνουν αν το Instagram υπήρξε ουσιώδης παράγοντας για τα ψυχικά προβλήματα της ενάγουσας.
«Τα αποδεικτικά στοιχεία θα δείξουν ότι αντιμετώπιζε πολλές σημαντικές και δύσκολες προκλήσεις για μεγάλο χρονικό διάστημα, πολύ πριν χρησιμοποιήσει καν social media», υποστήριξε ο όμιλος.
Κατά την έναρξη της δίκης, οι δικηγόροι της Meta είχαν επιχειρηματολογήσει ότι τα ψυχολογικά προβλήματα της ενάγουσας σχετίζονταν με κακοποίηση και ασταθείς οικογενειακές συνθήκες.
Η Meta παραπέμπει επίσης σε μέτρα που εισήγαγε με τα χρόνια για την προστασία νεαρών χρηστών, όπως ειδικοί λογαριασμοί για εφήβους και λειτουργίες γονικής εποπτείας.
Την προσεχή Τετάρτη αναμένεται ανάκριση του ιδρυτή του Facebook και CEO της Meta, Mark Zuckerberg.
Τα εργαλεία «γονικού ελέγχου» βοηθούν, αλλά δεν υποκαθιστούν τον διάλογο, τα όρια χρήσης και την παρακολούθηση αλλαγών στη συμπεριφορά.
YouTube: «Δεν είναι social media, είναι streaming»
Την Τρίτη, δικηγόρος της βιντεοπλατφόρμας YouTube της Google απέρριψε επίσης τις κατηγορίες.
Σύμφωνα με δημοσιεύματα, υποστήριξε ότι η ενάγουσα δεν είναι εθισμένη στο YouTube και ότι η πλατφόρμα δεν ανήκει στην κατηγορία των social media, αλλά μοιάζει περισσότερο με υπηρεσία streaming όπως το Disney Plus ή το Netflix.
Επιπλέον, ανέφερε πως δεν υπάρχουν ενδείξεις υπερβολικής κατανάλωσης βίντεο από την ενάγουσα. Από το 2020 έως το 2024, φέρεται να χρησιμοποιούσε την πλατφόρμα κατά μέσο όρο 29 λεπτά την ημέρα, σύμφωνα με το Courthouse News Service.
Κατά την υπεράσπιση του YouTube, αναφέρθηκε μέση χρήση 29 λεπτά/ημέρα για την περίοδο 2020–2024.
Snapchat και TikTok: εξωδικαστικός συμβιβασμός
Η νεαρή γυναίκα είχε στραφεί δικαστικά και κατά των Snapchat και TikTok. Ωστόσο, οι διαχειριστές και των δύο εφαρμογών επέλεξαν να καταλήξουν σε συμβιβασμό πριν ξεκινήσει η δίκη. Οικονομικές λεπτομέρειες δεν έγιναν γνωστές.
Πίνακας: Ποιοι εμπλέκονται και τι ισχυρίζονται
| Πλευρά | Κύριος ισχυρισμός | Ενδεικτικά σημεία |
|---|---|---|
| Ενάγουσα (KGM) | Οι πλατφόρμες σχεδιάστηκαν σκόπιμα ώστε να ενισχύουν εθιστική χρήση | Infinite scroll, χρήση από παιδική ηλικία, σύνδεση με κατάθλιψη/άγχος |
| Meta (Instagram) | Δεν υπάρχει αιτιώδης σύνδεση· τα προβλήματα προϋπήρχαν | Αναφορά σε οικογενειακές συνθήκες, μέτρα προστασίας εφήβων |
| Google (YouTube) | Δεν είναι social media, αλλά streaming· δεν τεκμηριώνεται υπερβολική χρήση | Μ.Ο. 29 λεπτά/ημέρα (2020–2024) |
| Snapchat / TikTok | Δεν κρίθηκε στο δικαστήριο | Συμβιβασμός πριν από τη δίκη (χωρίς δημοσιοποίηση ποσών) |
Πίνακας: «Σκοτεινά μοτίβα» σχεδιασμού που συζητούνται συχνά σε τέτοιες υποθέσεις
| Λειτουργία/Μοτίβο | Γιατί αυξάνει τον χρόνο παραμονής | Ενδεικτική «αντίβαρη» ρύθμιση |
|---|---|---|
| Infinite scroll | Μειώνει τα «φυσικά σημεία διακοπής» και κάνει την έξοδο πιο δύσκολη | Χρονικά όρια/υπενθυμίσεις διαλείμματος (digital wellbeing) |
| Autoplay / προτεινόμενα | Συνεχής ροή περιεχομένου χωρίς ενεργή επιλογή | Απενεργοποίηση autoplay όπου προσφέρεται |
| Ειδοποιήσεις υψηλής συχνότητας | Διακόπτουν την προσοχή και οδηγούν σε επαναλαμβανόμενα «check-ins» | Σίγαση/περιορισμός ειδοποιήσεων, “Do Not Disturb” |
Τι μπορεί να σημαίνει αυτή η δίκη για χρήστες, γονείς και πλατφόρμες
Πέρα από το συγκεκριμένο περιστατικό, η δίκη αγγίζει ένα ευρύτερο ερώτημα: πότε ο σχεδιασμός προϊόντος μετατρέπεται σε παράγοντα κινδύνου για την ψυχική υγεία και πότε δημιουργεί νομική ευθύνη.
Αν το δικαστήριο δεχτεί ότι συγκεκριμένες λειτουργίες (π.χ. ατέρμονη κύλιση, υπερ-στοχευμένες προτάσεις, επίμονες ειδοποιήσεις) συνέβαλαν ουσιωδώς σε βλάβη, τότε οι πλατφόρμες ενδέχεται να βρεθούν μπροστά σε:
- αυστηρότερες απαιτήσεις διαφάνειας για αλγορίθμους και μηχανισμούς προτάσεων,
- περισσότερες προειδοποιήσεις και default περιορισμούς για ανήλικους,
- ενίσχυση των εργαλείων ψηφιακής ευεξίας (όχι απλώς ως επιλογή, αλλά ως προεπιλογή).
Πρακτικές κινήσεις για μείωση του κινδύνου «καταναγκαστικής χρήσης»
- Ορίστε “stop points”: βάλτε χρονόμετρο 15–20 λεπτών και κλείστε την εφαρμογή όταν χτυπήσει. Η έλλειψη φυσικού τέλους (scroll/autoplay) είναι βασικός παράγοντας υπερκατανάλωσης.
- Καθαρίστε τις ειδοποιήσεις: κρατήστε μόνο τις απολύτως απαραίτητες (π.χ. μηνύματα από κοντινούς ανθρώπους) και απενεργοποιήστε τα «σας προτείνουμε…».
- Φτιάξτε “σκληρά” όρια για ώρες ύπνου: λειτουργία “Do Not Disturb” από μια συγκεκριμένη ώρα και φόρτιση κινητού εκτός κρεβατοκάμαρας.
- Για γονείς: προτιμήστε κανόνες που μετριούνται (π.χ. 60–90 λεπτά/ημέρα) και όχι γενικές απαγορεύσεις. Συμφωνήστε εκ των προτέρων συνέπειες και «εξαιρέσεις» (π.χ. σχολική εργασία).
Τέλος, έχει σημασία να ξεχωρίζουμε την έντονη χρήση από τη βλαπτική χρήση.
Τα σημάδια που δείχνουν ότι απαιτείται επανεκτίμηση είναι: μείωση σχολικής/εργασιακής απόδοσης, απομόνωση, νευρικότητα όταν δεν υπάρχει πρόσβαση, και χρήση που συνεχίζεται παρά τις αρνητικές συνέπειες.
Σε αυτές τις περιπτώσεις, η συζήτηση με ειδικό ψυχικής υγείας μπορεί να είναι πιο αποτελεσματική από οποιαδήποτε ρύθμιση εφαρμογής.
Είτε η απόφαση δικαιώσει την ενάγουσα είτε τις εταιρείες, το μήνυμα για την αγορά είναι σαφές: ο σχεδιασμός των social πλατφορμών δεν κρίνεται πλέον μόνο με όρους «εμπειρίας χρήστη», αλλά όλο και περισσότερο με όρους ευθύνης, προστασίας ανηλίκων και δημόσιας υγείας.
