Μα τι δεν σας αρέσει στην ανάπτυξη;

Μα τι δεν σας αρέσει στην ανάπτυξη;

Η ευημερία κατανοείται ως συνώνυμη της επιτυχίας, της αφθονίας, της ανθοφορίας: πιο απλά σημαίνει πως τα πράγματα πάνε καλά για μας. Καθημερινά, το σύστημα στο οποίο ζούμε επιχειρεί να μας πείσει, διαμέσου της τηλεόρασης, των πολιτικών, των επιχειρήσεων, των παροτρύνσεων να καταναλώνουμε κ.ο.κ., πως τελικά η ευημερία μας εξαρτάται από την αύξηση του «ακαθαρίστου εγχωρίου προϊόντος» (ΑΕΠ), ή από το αν ανεβαίνει το χρηματιστήριο. Αυτά είναι τα δύο συνηθέστερα σταθμά της εκδοχής του καπιταλισμού στην οποία βασίζονται σήμερα οι περισσότερες οικονομίες του κόσμου.

Τα υπόλοιπα μέτρα μέτρησης της ευημερίας, η απασχόληση ή η αποταμίευση, θεωρούνται υποδεέστερα των πρώτων δύο. Αν το ΑΕΠ (το σύνολο των αγαθών και των υπηρεσιών μιας χώρας) βρίσκεται σε ύφεση, η ανεργία θα αυξηθεί, και θα πολλαπλασιαστούν οι μη-ευημερούντες άνθρωποι που δε θα έχουν επαρκές εισόδημα. Αν πέσει το χρηματιστήριο, θα χάσουν χρήματα τα συνταξιοδοτικά ταμεία και θα αυξηθούν οι μη-ευημερούντες συνταξιούχοι. Λοιπόν, τι στην οργή υπάρχει στην ανάπτυξη που δε σας αρέσει;

Ο Τιμ Τζάκσον (Tim Jackson) θέτει με ωμότητα τους όρους της πρόκλησης που ανάλαβε: «η αμφισβήτηση της ανάπτυξης είναι καταδικασμένη να θεωρηθεί εκδήλωση παραφροσύνης, ιδεαλισμού ή επαναστατικότητας. Αλλά αυτό δε σημαίνει πως δεν είναι κάτι που οφείλουμε να το πράξουμε». Ιδού ο πυρήνας της αποστολής αυτού του βιβλίου, που εκδόθηκε σε ιδεώδη χρονική συγκυρία: αν είχε κυκλοφορήσει πριν την οικονομική κρίση, πιθανότατα θα είχε, στην καλύτερη περίπτωση, απαξιωθεί ως άλλη μία έκφραση πράσινου ιδεαλισμού. Την ώρα όμως που σοβεί η κρίση, όλο και περισσότεροι άνθρωποι αμφισβητούν την πάση θυσία πρωτοκαθεδρία της ανάπτυξης. Πλέον το στρατόπεδο όσων θεωρούν πως η ευημερία δεν ταυτίζεται με την ανάπτυξη συμπεριλαμβάνει τον πρόεδρο Σαρκοζί (Sarkozy), το νομπελίστα οικονομολόγο Τζόζεφ Στίγκλιτζ (Joseph Stiglitz) και αρκετούς επιφυλλιδογράφους των «φαϊνάνσιαλ τάιμς». Σύντομα ίσως να φτάσουμε στο σημείο να αντιληφθούμε πως η ευημερία μας είναι αδύνατη ακριβώς λόγω της ανάπτυξης του ΑΕΠ. Όλα δείχνουν πως ένα νέο κίνημα αναδύεται, και το παρόν βιβλίο αποτελεί αναγκαστική πρώτη στάση για όποιον αναζητά το μανιφέστο του.

Ο Τζάκσον που συμμετέχει στην κυβερνητική επιτροπή για τη βιώσιμη ανάπτυξη (SDC) καταφέρνει να εκφέρει τα οικονομικά του επιχειρήματα με τρόπο κατανοητό στο μέσο αναγνώστη. Και πετυχαίνει άριστα να συμπυκνώσει τη σκέψη του σε ένα σύνθημα: «η ιδέα μιας οικονομίας χωρίς ανάπτυξη μπορεί να είναι εξοργιστική για τους οικονομολόγους· αλλά η ιδέα μιας οικονομίας που αναπτύσσεται αενάως είναι εξοργιστική για τους οικολόγους».

Ιδού το επίκεντρο του διαλόγου: η αέναη ανάπτυξη είναι γελοία ιδέα για κάθε οικολόγο, για τον απλό λόγο πως ζούμε σε έναν πλανήτη με πεπερασμένους πόρους, και η εξόρυξη και η εκμετάλλευσή ορισμένων από αυτούς υπονομεύει πλέον τα ίδια συστήματα της υποστήριξης της ζωής στον πλανήτη μας. Βέβαια, ο τυπικός οικονομολόγος θεωρεί πως μπορούμε να «διαχωρίσει» την ανάπτυξη του ΑΕΠ από τη χρήση πρώτων υλών, λόγω της ολοένα αυξημένης αποτελεσματικότητας στη χρήση τους, που θεωρείται σύμφυτη με τον καπιταλισμό: άρα μπορούμε να αναπτύσσουμε τις οικονομίες μας και ταυτόχρονα να αναστρέψουμε την περιβαλλοντική υποβάθμιση. Η «τέσκο» φερ’ ειπείν είναι δυνατό να κτίζει αενάως καινούργια υποκαταστήματα, εφόσον αυτά είναι ενεργειακά όλο και πιο αποτελεσματικά.

Ο Τζάκσον επιχειρηματολογεί πειστικά πως αυτός ο «διαχωρισμός» ανήκει στη σφαίρα του μύθου. Όπως συχνά συμβαίνει στο σύγχρονο κόσμο, ένα μεγάλο μέρος αυτής της επιχειρηματολογίας αναφέρεται στην κλιματική αλλαγή. Αν συνεχίσουμε να αυξάνουμε το ΑΕΠ, μας λέει ο Τζάκσον, τότε δε θα κατορθώσουμε να περικόψουμε δραστικά τις εκπομπές θερμοκηπικών αερίων. Αυτό σημαίνει πως είμαστε υποχρεωμένοι να θέσουμε την έννοια της ευημερίας πέραν των βραχυπρόθεσμων ορίων των «ρυθμών ανάπτυξης του επόμενου τριμήνου» κ.λπ, που συνήθως σήμερα απορροφούν όλη μας την προσοχή.

Με όρους μιας παγκόσμιας θεώρησης για τις επόμενες δεκαετίες και πιο μακροπρόθεσμα, αυτό πιθανότατα να είναι το πιο σημαντικό βιβλίο που μπορείτε να διαβάσετε σήμερα. Αλλά στην περίπτωση που νιώθετε πως δεν έχετε τόσο χρόνο, ποιον να πιστέψετε; Θα σας συμβούλευα πάντως να μην πιστέψετε τους οικονομολόγους, τους εκπροσώπους του επαγγέλματος που εξευτελίστηκε με τέτοιο κραυγαλέο τρόπο αφού αποδέχτηκε πως τα πολύπλοκα χρηματοπιστωτικά παράγωγα ήταν «συστημικά» έξοχα εργαλεία για την αύξηση της αποτελεσματικότητας των χρηματαγορών. Οι οικονομολόγοι και οι φίλοι τους λάτρεις των μπόνους, μας οδήγησαν στο χείλος του γκρεμού, χωρίς να επιδείξουν την ελάχιστη προνοητικότητα.

Το τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου ασχολείται με πρακτικούς τρόπους να πετύχουμε μια «βιώσιμη ευημερία». Είναι πολλοί και ποικίλοι, και -όπως ήταν αναμενόμενο- προκύπτουν από πρωτοβουλίες της βάσης. Πολύ ψηλά στη λίστα βρίσκεται η επιταγή να καταναλώνουμε λιγότερα «πράγματα» και να αναζητούμε την ευημερία πέραν του συνήθους πεδίου της αφθονίας: στις σχέσεις μας, την οικογένειά μας, τους φίλους, την κοινότητα, το περιεχόμενο της ζωής μας, ως μέλη μιας λειτουργικής κοινωνίας που λαμβάνει υπόψη της το μέλλον.

Θα μπορούσε κάτι τέτοιο να εξακολουθεί να αποκαλείται «καπιταλισμός»; «Και ποιος νοιάζεται», αναρωτιέται ο Τζάκσον. «Ίσως απλά να παραφράζαμε τον Σποκ (Spock) του “σταρ τρεκ” και να συμφωνούσαμε πως “κι όμως, είναι καπιταλισμός, Τζιμ (Jim). Απλά όχι με τη μορφή που τον γνωρίζουμε”». Όσον με αφορά, ως συντελεστής του καπιταλισμού, αφεντικό μιας πολυμετοχικής εταιρείας ενέργειας, επενδυτής σε ιδιωτικά μετοχικά κεφάλαια και «διευθυντής του μήνα» του «ινστιτούτου διευθυντών», είμαι πεπεισμένος πως ο καπιταλισμός «όπως τον ξέραμε» ναρκοθετεί το μέλλον μας, δολοφονεί τις οικονομίες μας και απειλεί τα παιδιά μας με έναν αβίωτο κόσμο. Ο Τιμ Τζάκσον έγραψε μια υπέροχη συνηγορία υπέρ αυτής της θέσης και μας έδειξε μια διέξοδο από τα σημερινά μας αδιέξοδα. Στον κόσμο μετά την Κοπεγχάγη, τα υπόλοιπα είναι δική μας υπόθεση.

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Παρακαλώ εισάγετε το σχόλιο σας!
Παρακαλώ εισάγετε το όνομά σας