Είτε πρόκειται για πλοίο, λεωφορείο ή τρένο, η Ευρωπαϊκή Ένωση επιθυμεί να διευρύνει την παρακολούθηση των ταξιδιωτικών ροών. Ένα εσωτερικό έγγραφο του Συμβουλίου σκιαγραφεί τον οδικό χάρτη για τα νέα συστήματα ελέγχου.
Η ψηφιακή παρακολούθηση των ταξιδιωτών εντός της ΕΕ αναμένεται να επεκταθεί σημαντικά.
Αυτό που μέχρι τώρα αφορούσε κυρίως τους αεροπορικούς επιβάτες, πολλά κράτη μέλη θέλουν να το επεκτείνουν σε σχεδόν όλα τα διασυνοριακά μέσα μεταφοράς.
Ένα εσωτερικό έγγραφο του Συμβουλίου της ΕΕ, το οποίο δημοσίευσε η οργάνωση προστασίας πολιτικών δικαιωμάτων Statewatch, αποκαλύπτει τα σχέδια της προηγούμενης δανικής Προεδρίας του Συμβουλίου της ΕΕ για την περαιτέρω ανάπτυξη της παρακολούθησης τουριστών και επαγγελματιών ταξιδιωτών.
Το έγγραφο, που αρχικά χαρακτηρίστηκε ως εμπιστευτικό, καθιστά σαφές ότι οι αρχές ασφαλείας επιδιώκουν μια παρακολούθηση «ουδέτερη ως προς το μέσο μεταφοράς».
Από τον αέρα στη θάλασσα και τη στεριά
Από το 2016, η οδηγία για το Μητρώο Ονομάτων Επιβατών (PNR) υποχρεώνει τις αεροπορικές εταιρείες να διαβιβάζουν εκτεταμένα σύνολα δεδομένων των επιβατών τους σε αστυνομικές αρχές (όπως το BKA στη Γερμανία). Τα δεδομένα αυτά περιλαμβάνουν:
- Ονόματα
- Διευθύνσεις
- Πληροφορίες πληρωμής
- Ακόμη και τις προτιμήσεις γευμάτων
Αλγόριθμοι φιλτράρουν αυτές τις πληροφορίες για να εντοπίσουν «πρόσωπα ενδιαφέροντος». Η νέα πρωτοβουλία δείχνει ότι αυτή η αρχή πρόκειται να μεταφερθεί στον ναυτιλιακό τομέα, καθώς και στις σιδηροδρομικές και οδικές μεταφορές μεγάλων αποστάσεων.
Στο στόχαστρο η ακτοπλοΐα και ο δρόμος
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στις θαλάσσιες μεταφορές. Η πρώην Προεδρία του Συμβουλίου πρότεινε την εναρμόνιση της πρόσβασης στα δεδομένα θαλάσσιων ταξιδιών.
Αυτό αφορά πληροφορίες που συλλέγουν ήδη οι ναυτιλιακές εταιρείες σε κρουαζιέρες και δρομολόγια πλοίων.
Μια ειδική ομάδα εργασίας από τα κράτη μέλη και την Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναμένεται να άρει τα τεχνικά εμπόδια.
Παράλληλα, θα επιταχυνθεί η παρακολούθηση των χερσαίων διαδρομών: Το έγγραφο αναφέρει ρητά τα υπεραστικά λεωφορεία και τα διεθνή τρένα.
Μέρος της στρατηγικής αποτελεί και η επέκταση της αυτόματης αναγνώρισης πινακίδων κυκλοφορίας, ώστε να καταστεί ακριβέστερος ο εντοπισμός των κινήσεων οχημάτων διασυνοριακά.
Με τούτο τον τρόπο, το υπάρχον δίκτυο παρακολούθησης θα απλωθεί ασφυκτικά σε ολόκληρη την ήπειρο.
Αλλαγή σκοπού και Νομικές «Γκρίζες Ζώνες»
Ένα κρίσιμο σημείο είναι η σχεδιαζόμενη αλλαγή του σκοπού χρήσης των δεδομένων. Αρχικά, η αποθήκευση PNR δικαιολογήθηκε με την καταπολέμηση της τρομοκρατίας.
Το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ) έθεσε το 2022 αυστηρά όρια και απαγόρευσε τη μαζική αποθήκευση δεδομένων χωρίς αιτία για πτήσεις εντός της ΕΕ.
Η νέα στρατηγική αποκαλύπτει ότι τα κράτη μέλη επιδιώκουν πλέον τη χρήση των δεδομένων πέρα από την ποινική δίωξη, για σκοπούς όπως:
- Η διαχείριση των συνόρων
- Ο έλεγχος της μετανάστευσης
Η Statewatch προειδοποιεί ότι με αυτόν τον τρόπο θα παρακαμφθούν σκόπιμα οι ανώτατες δικαστικές αποφάσεις.
Εάν δεδομένα που προορίζονται για την αντιτρομεκρατία χρησιμοποιηθούν ξαφνικά για τον έλεγχο του καθεστώτος παραμονής ή την αποκάλυψη απάτης κοινωνικής πρόνοιας, απειλείται η διάβρωση των δικαιωμάτων προστασίας δεδομένων.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή καλείται να εξετάσει αν οι «ουδέτερες ως προς τις μεταφορές» ρυθμίσεις έχουν νόημα έναντι των ειδικών κανονισμών για κάθε είδος μεταφοράς.
Αμφισβητούμενη Αποτελεσματικότητα
Η αποτελεσματικότητα της συλλογής PNR αμφισβητείται γενικά. Στη Γερμανία, η αξιολόγηση 548 εκατομμυρίων συνόλων δεδομένων το 2024 οδήγησε σε μόλις 1525 συλλήψεις. Παρ’ όλα αυτά, πολλά κράτη μέλη πιέζουν για γρήγορες διαδικασίες.
Ορισμένες αντιπροσωπείες ζητούν μεν οι νέες προσεγγίσεις να είναι αναλογικές και να βασίζονται σε σταθερές εκτιμήσεις επιπτώσεων, ωστόσο οι ενδείξεις δείχνουν προς την επέκταση των σχετικών προγραμμάτων.
Οι επόμενοι μήνες αναμένεται να είναι καθοριστικοί: Το καλοκαίρι επίκειται η επόμενη αξιολόγηση της οδηγίας PNR, η οποία θα αποτελέσει τη βάση για περαιτέρω νομοθετικές προτάσεις.
Στόχος φαίνεται να είναι, σύμφωνα με παρατηρητές, η κατασκευή ενός «ψηφιακού τείχους προστασίας» χωρίς κενά, που θα καταγράφει και θα αναλύει σχεδόν κάθε μετακίνηση εντός της Κοινότητας.
Τι σημαίνει αυτό πρακτικά για την Ελλάδα;
Η επέκταση της συλλογής δεδομένων PNR στις θαλάσσιες μεταφορές έχει τεράστια σημασία για την Ελλάδα, μια χώρα με εκτεταμένο νησιωτικό σύμπλεγμα και μία από τις μεγαλύτερες ακτοπλοϊκές βιομηχανίες στην Ευρώπη.
Εάν εφαρμοστεί η οδηγία, θα μπορούσε να αλλάξει ριζικά τον τρόπο που ταξιδεύουμε στα νησιά:
- Αυστηρότεροι Έλεγχοι στα Λιμάνια: Η διαδικασία επιβίβασης στα πλοία (ferries) ενδέχεται να γίνει πιο χρονοβόρα, καθώς θα απαιτείται ταυτοποίηση στοιχείων παρόμοια με αυτή των αεροδρομίων.
- Δεδομένα Τουριστών: Καθώς η Ελλάδα υποδέχεται εκατομμύρια τουρίστες οδικώς (από τα Βαλκάνια) και ακτοπλοϊκώς (από Ιταλία και Τουρκία), η ψηφιακή καταγραφή θα δημιουργήσει μια τεράστια βάση δεδομένων κίνησης επισκεπτών.
- Κόστος Συμμόρφωσης: Οι ελληνικές ακτοπλοϊκές εταιρείες θα κληθούν να επενδύσουν σε νέα ψηφιακά συστήματα διασύνδεσης με τις αστυνομικές αρχές, κόστος που ενδέχεται να μετακυλιστεί στα εισιτήρια.
Η ισορροπία μεταξύ Ασφάλειας και Ιδιωτικότητας
Το κεντρικό ερώτημα που τίθεται είναι αν η θυσία της ιδιωτικότητας αποφέρει τα αναμενόμενα οφέλη στην ασφάλεια.
Όπως αναφέρει το κείμενο, τα στατιστικά δείχνουν χαμηλά ποσοστά επιτυχίας σε σχέση με τον όγκο των δεδομένων που συλλέγονται (“haystack problem” – το πρόβλημα του ψάχνω ψύλλο στα άχυρα).
Οι επικριτές υποστηρίζουν ότι η δημιουργία ενός προφίλ για κάθε ταξιδιώτη που παίρνει το τρένο ή το πλοίο δημιουργεί μια κοινωνία μόνιμης επιτήρησης.
Από την άλλη, οι υποστηρικτές τονίζουν ότι σε έναν κόσμο με ανοιχτά σύνορα (Σένγκεν), η μόνη δικλείδα ασφαλείας είναι η γνώση του «ποιος μπαίνει και ποιος βγαίνει», ειδικά για τον έλεγχο του οργανωμένου εγκλήματος και της παράτυπης μετανάστευσης.
Το σίγουρο είναι πως η Ευρώπη κινείται προς ένα μοντέλο “Smart Borders”, όπου η φυσική ελευθερία κίνησης συνοδεύεται από ψηφιακή ιχνηλάτηση.
