- Η Γαλλική Εθνοσυνέλευση ψήφισε την απαγόρευση χρήσης social media για παιδιά κάτω των 15 ετών και την επέκταση της απαγόρευσης κινητών στα σχολεία.
- Ο Νόμος για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες (DSA) της ΕΕ και η αρχή της χώρας προέλευσης αποτελούν σοβαρά νομικά εμπόδια για την εφαρμογή του μέτρου.
- Υπάρχουν ανησυχίες ότι η αυστηρή απαγόρευση θα οδηγήσει σε χρήση VPN, λιγότερα μέτρα προστασίας από τις πλατφόρμες και ζητήματα απορρήτου για όλους τους χρήστες.
Η απαγόρευση των Social Media για παιδιά στη Γαλλία: Το δίκαιο της ΕΕ «Φρενάρει» το Παρίσι
Η Γαλλική Εθνοσυνέλευση έστειλε ένα ηχηρό μήνυμα, θεσπίζοντας αυστηρότερους κανόνες για την προστασία των ανηλίκων στον ψηφιακό χώρο.
Ο πυρήνας αυτών των κανόνων είναι η απαγόρευση χρήσης των μέσων κοινωνικής δικτύωσης για εφήβους κάτω των 15 ετών, καθώς και η επέκταση της απαγόρευσης των κινητών τηλεφώνων στα σχολεία μέχρι και το λύκειο.
Ο Πρόεδρος Εμμανουέλ Μακρόν ελπίζει στην εφαρμογή του μέτρου μέχρι την επόμενη σχολική χρονιά, ωστόσο νομικοί εμπειρογνώμονες μετριάζουν την ευφορία.
Πίσω από την αποφασιστικότητα κρύβεται μια πολύπλοκη νομική διελκυστίνδα μεταξύ της εθνικής κυριαρχίας και του δικαίου της ΕΕ, η οποία θα μπορούσε να οδηγήσει την πρωτοβουλία σε αδιέξοδο.
Η διαμάχη δεν αφορά μόνο μια παιδαγωγική συζήτηση για τον χρόνο μπροστά στην οθόνη, αλλά αποτελεί καθοριστική καμπή για τη ρύθμιση της ψηφιακής ενιαίας αγοράς. Η γαλλική πολιτική σκηνή δίνει προτεραιότητα στην προστασία της ψυχικής υγείας των παιδιών.
Όμως, το ερώτημα δεν είναι πλέον μόνο αν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είναι επιβλαβή για τους 14χρονους, αλλά ποιος έχει το δικαίωμα να περιορίσει την πρόσβαση σε αυτά σε ένα διαδίκτυο χωρίς σύνορα.
Ο Νόμος για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες είναι ένας κανονισμός της ΕΕ που στοχεύει στη δημιουργία ενός ασφαλέστερου ψηφιακού χώρου, επιβάλλοντας υποχρεώσεις στις πλατφόρμες για τη διαχείριση κινδύνων, αλλά όχι απαραίτητα οριζόντιες απαγορεύσεις.
Ο κανονισμός της ΕΕ ως νομικό εμπόδιο
Το κύριο πρόβλημα για τον Γάλλο νομοθέτη είναι ο Νόμος για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες (DSA). Αυτός ο κανονισμός της ΕΕ στοχεύει στην πλήρη εναρμόνιση της νομοθεσίας για τις ψηφιακές ενδιάμεσες υπηρεσίες.
Συνεπώς, οι διατάξεις του υπερισχύουν των μεμονωμένων εθνικών πρωτοβουλιών.
Όπως εξηγεί ο Tobias Gostomzyk από το TU Dortmund στο Science Media Center (SMC), ο DSA υποχρεώνει τις πλατφόρμες να λαμβάνουν ολοκληρωμένα μέτρα ασφαλείας για τους ανηλίκους.
Ωστόσο, δεν προβλέπει γενική απαγόρευση χρήσης. Επομένως, ένας εθνικός νόμος που υπερβαίνει αυτές τις προδιαγραφές της ΕΕ στέκεται νομικά σε σαθρό έδαφος.
Η ίδια η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει ήδη δημοσιεύσει κατευθυντήριες γραμμές που προβλέπουν μεθόδους για την επαλήθευση ηλικίας.
Εν τούτοις, αυτές εξυπηρετούν κυρίως την εφαρμογή του υφιστάμενου επιπέδου προστασίας και δεν αποτελούν λευκή επιταγή για εθνικές απαγορεύσεις.
Μεταξύ της αρχής της χώρας προέλευσης και αστικών τεχνασμάτων
Ένα ακόμη εμπόδιο είναι η αρχή της χώρας προέλευσης της Οδηγίας για το Ηλεκτρονικό Εμπόριο. Σύμφωνα με αυτήν, ένας πάροχος ψηφιακών υπηρεσιών υπόκειται καταρχήν μόνο στους νόμους της χώρας όπου έχει την έδρα του.
Δεδομένου ότι τα βαριά ονόματα του κλάδου, όπως η Meta, το TikTok ή η Google, έχουν τις ευρωπαϊκές τους έδρες σχεδόν αποκλειστικά στην Ιρλανδία, η ρυθμιστική εξουσία της Γαλλίας προσκρούει εδώ σε γεωγραφικά όρια.
Ένας νόμος που θα δέσμευε μόνο εταιρείες εγκατεστημένες στη Γαλλία θα ήταν στην πράξη κενός περιεχομένου: Οι σχετικές πλατφόρμες δεν υπάγονται καν στη γαλλική δικαιοδοσία.
Για να παρακάμψει αυτό το εμπόδιο, η Γαλλία βασίζεται σε ένα νομικό τέχνασμα που ο Stephan Dreyer από το Ινστιτούτο Hans-Bredow περιγράφει ως «έμμεση ρύθμιση».
Αντί να επιβληθεί άμεση απαγόρευση βάσει του δικαίου των μέσων ενημέρωσης στις πλατφόρμες, οι συμβάσεις με χρήστες που είναι πολύ μικροί σε ηλικία θα κηρύσσονται άκυρες βάσει του αστικού δικαίου.
Στόχος: Να αυξηθεί τόσο πολύ ο κίνδυνος αστικής ευθύνης για τους παρόχους κατά την επεξεργασία δεδομένων, ώστε να εισαγάγουν «εθελοντικά» ελέγχους ηλικίας.
Το αν αυτή η παράκαμψη θα σταθεί νομικά, ενδέχεται να χρειαστεί να αποφασιστεί από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο.
Πίνακας: Σύγκριση γαλλικής πρότασης vs ευρωπαϊκού πλαισίου
| Χαρακτηριστικό | Γαλλική Πρόταση (Εθνικός Νόμος) | Ευρωπαϊκό Πλαίσιο (DSA) |
|---|---|---|
| Όριο Ηλικίας | Απαγόρευση κάτω των 15 ετών (χωρίς γονική συναίνεση). | Εστίαση στην ασφάλεια ανηλίκων, όχι σε ρητή απαγόρευση. |
| Μηχανισμός Ελέγχου | Ακυρότητα συμβολαίων βάσει αστικού δικαίου. | Υποχρεωτική εκτίμηση κινδύνου & μέτρα μετριασμού. |
| Δικαιοδοσία | Εθνική (Γαλλία). | Διασυνοριακή (ΕΕ) με αρχή χώρας προέλευσης. |
Η καθολική επαλήθευση ηλικίας μπορεί να απαιτεί τη σάρωση επίσημων εγγράφων ταυτότητας, δημιουργώντας μια τεράστια βάση δεδομένων που θα μπορούσε να γίνει στόχος χάκερ.
Κίνδυνοι για την προστασία των νέων και ψηφιακοί ελιγμοί
Κριτικοί όπως ο Dreyer επισημαίνουν επίσης ότι τα άκαμπτα όρια ηλικίας θα μπορούσαν να είναι ακόμη και αντιπαραγωγικά.
Εάν οι έφηβοι αποκλειστούν επίσημα από τις μεγάλες πλατφόρμες, οι διαχειριστές πιθανότατα θα περιόριζαν τις λειτουργίες προστασίας των νέων και τις ομάδες ευαισθητοποίησης που έχουν δημιουργήσει με κόπο.
Άλλωστε, σύμφωνα με τον νόμο, δεν θα έπρεπε να υπάρχουν ανήλικοι εκεί.
Επιπλέον, υπάρχει ο κίνδυνος οι νέοι να στραφούν σε λιγότερο ελεγχόμενες, περιθωριακές υπηρεσίες ή να χρησιμοποιήσουν τεχνικά δεκανίκια όπως τα Εικονικά Ιδιωτικά Δίκτυα (VPN) για να παρακάμψουν τους γεωγραφικούς αποκλεισμούς.
Ένα καθολικό σύστημα επαλήθευσης ηλικίας δεν θα επηρέαζε μόνο τα παιδιά, αλλά όλους τους χρήστες του διαδικτύου. Αυτό εγείρει σημαντικά συνταγματικά ζητήματα σχετικά με την αναλογικότητα και την προστασία των δεδομένων.
Για την πρόσβαση σε πλατφόρμες ενημέρωσης και επικοινωνίας, θα έπρεπε ξαφνικά να υποβάλλονται σε επεξεργασία ευαίσθητα δεδομένα ταυτότητας ή βιομετρικά χαρακτηριστικά εκατομμυρίων πολιτών.
Παρά τις μαζικές νομικές ενστάσεις, η γαλλική πρωτοβουλία θα μπορούσε να δημιουργήσει προηγούμενο.
Παρόμοια αιτήματα για απαγόρευση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης ακούγονται παγκοσμίως, από την Αυστραλία μέχρι το Ηνωμένο Βασίλειο.
Η πίεση αυξάνεται και εντός της ΕΕ: Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο τάχθηκε ήδη από τον Νοέμβριο υπέρ ενός κατώτατου ορίου ηλικίας 16 ετών.
Όσο περισσότερα κράτη μέλη επιχειρούν εθνικές μεμονωμένες ενέργειες, τόσο πιο πιθανό γίνεται η Ευρωπαϊκή Επιτροπή να αναπροσαρμόσει τον DSA σε αυτό το σημείο.
Τεχνολογικές προκλήσεις και ο ρόλος των γονέων
Η συζήτηση γύρω από τη γαλλική νομοθεσία φέρνει στο προσκήνιο ένα θεμελιώδες τεχνολογικό και κοινωνικό αδιέξοδο που αφορά όλη την Ευρώπη.
Πέρα από τα νομικά κωλύματα, η πρακτική εφαρμογή μιας τέτοιας απαγόρευσης σκοντάφτει στην τεχνολογική πραγματικότητα της επαλήθευσης ηλικίας (Age Verification).
Το τεχνικό αδιέξοδο της ταυτοποίησης
Αυτή τη στιγμή, δεν υπάρχει ασφαλής τρόπος να αποδειχθεί η ηλικία ενός χρήστη στο διαδίκτυο χωρίς να παραβιαστεί η ιδιωτικότητά του. Οι διαθέσιμες μέθοδοι είναι τρεις και καμία δεν είναι ιδανική:
- Σάρωση Ταυτότητας: Απαιτεί από τον χρήστη να ανεβάσει κρατικό έγγραφο. Αυτό δημιουργεί τεράστιους κινδύνους ασφαλείας. Θα εμπιστευόσασταν την ταυτότητά σας σε κάθε νέα εφαρμογή κοινωνικής δικτύωσης;
- Εκτίμηση Ηλικίας μέσω Προσώπου (Facial Estimation): Χρήση AI για να μαντέψει την ηλικία από μια selfie. Αν και βελτιώνεται, παραμένει ασαφής και εγείρει ζητήματα βιομετρικών δεδομένων.
- Εγγύηση Τρίτου Μέρους: Τράπεζες ή πάροχοι τηλεπικοινωνιών εγγυώνται για την ηλικία χωρίς να δίνουν δεδομένα. Είναι η πιο υποσχόμενη λύση (Zero-Knowledge Proof), αλλά απαιτεί τεράστια υποδομή που δεν υπάρχει ακόμη.
Σύμφωνα με πρόσφατες έρευνες, το 35% των εφήβων παγκοσμίως γνωρίζει πώς να χρησιμοποιεί εργαλεία απόκρυψης τοποθεσίας (όπως VPN) για να παρακάμπτει περιορισμούς περιεχομένου.
Η ψευδαίσθηση της “Κρατικής Νταντάς”
Η κίνηση της Γαλλίας, αν και καλοπροαίρετη, κινδυνεύει να δημιουργήσει μια ψευδαίσθηση ασφάλειας στους γονείς. Η νομική απαγόρευση δεν μπορεί να υποκαταστήσει την ψηφιακή διαπαιδαγώγηση.
Αν το κράτος “κλειδώσει” την πόρτα του TikTok, τα παιδιά θα βρουν το παράθυρο του Telegram, του Discord ή άλλων πλατφορμών που είναι πολύ πιο δύσκολο να ελεγχθούν.
Οι ειδικοί κυβερνοασφάλειας προειδοποιούν ότι η δημιουργία ενός “στεγανού” εθνικού διαδικτύου είναι πρακτικά αδύνατη σε δημοκρατικά καθεστώτα.
Η λύση βρίσκεται πιθανότατα στη μέση: Στην πίεση προς τις πλατφόρμες (μέσω του DSA) να σχεδιάζουν προϊόντα που είναι εξ ορισμού ασφαλή για παιδιά (safety by design), αντί να προσπαθούμε να αποκλείσουμε τα παιδιά από τον ψηφιακό κόσμο συνολικά.
Μέχρι τότε, το βάρος πέφτει και πάλι στην οικογένεια, η οποία καλείται να θέσει όρια εκεί που η τεχνολογία και ο νόμος αδυνατούν να συμφωνήσουν.
