Η Φολέγανδρος ανήκει στο Νομό Κυκλάδων και βρίσκεται ανάμεσα στη Μήλο και τη Σίκινο. Η έκταση της είναι 32 τετραγωνικά χιλιόμετρα, το μήκος της μόλις 13 χιλιόμετρα, το μέγιστο πλάτος της 3,7 χιλιόμετρα και το μικρότερο 1 χιλιόμετρο. Οι δύο οικισμοί της, η Φολέγανδρος και η Άνω Μεριά, έχουν 780 κατοίκους (απογραφή 2011) .
Η ιστορία του νησιού
Ένας βράχος γεμάτος φως με ιστορία 5.000 χρόνων είναι το νησί της Φολέγανδρου. Την έλεγαν “Πολύανδρο”, γιατί τα πρώτα-πρώτα χρόνια κατοικήθηκε μόνο από άνδρες βοσκούς που πήγαιναν για να βοσκήσουν τα πρόβατά τους, την έλεγαν και “Σιδερένια” ή “Αιχμηρή” για την τραχύτητα της φύσης της. Το όνομα “Φολέγανδρος” άλλοι λένε πως προέρχεται από τη φοινικική λέξη phelekgundari (=πετρώδης γη) και άλλοι πως της έδωσε το όνομά του ο πρώτος μόνιμος κάτοικος του νησιού Φολέγανδρος, γιος του Μίνωα, βασιλιά της Κρήτης. Κατοικήθηκε από Δωριείς και Ίωνες.
Στη θέση Κάστελλος διατηρούνται λείψανα οικισμού της Πρωτοκυκλαδικής ΙΙ περιόδου (μέσα τής 3ης χιλιετίας π.Χ.). Οι επιγραφές ΦΟΛΕ ή ΦΟΛΕΓΑ πάνω σε σπάνια χάλκινα νομίσματα του 2ου π.Χ. αιώνα, με ανδρική ή γυναικεία κεφαλή στη μία όψη και τη φιγούρα επιτιθέμενου ταύρου στην άλλη όψη, οδηγούν στο συμπέρασμα πως είναι νομίσματα της Φολέγανδρου. Η Αρτεμις και ο Απόλλωνας ήταν οι θεοί που λατρεύονταν.
Επί Ρωμαιοκρατίας το νησί χρησιμοποιήθηκε ως τόπος εξορίας, αλλά συγχρόνως γνώρισε την πρόοδο, όπως μαρτυρούν διάφορα ευρήματα. Οι κάτοικοι του νησιού είχαν θεοποιήσει πολλούς Ρωμαίους Αυτοκράτορες και ιδιαίτερα τον Τιβέριο (14 – 37 μ.Χ.), τον οποίον αποκαλούσαν “θεόν σεβαστόν, θεού σεβαστού υιό”. Επί Ενετών η Φολέγανδρος υπάγεται στο “Δουκάτο του Αιγαίου” και κτίζεται το Κάστρο για την προστασία των κατοίκων από τις επιδρομές των πειρατών. Το επίσημο όνομά της την περίοδο αυτήν είναι “Πολύκανδρος”, το οποίο διατηρήται σε επίσημα έγγραφα και χάρτες μέχρι τα μέσα του 19ου αιώνα. Το 1617 το νησί περνάει στην κατοχή των Τούρκων. Το 1715 ο Τζανούμ Χότζας, αρχιναύαρχος του οθωμανικού στόλου, κατέστρεψε το νησί και αιχμαλώτισε 925 κατοίκους τους οποίους μετέφερε στη Χίο.
Εκεί, άλλους κρέμασε και άλλους δηλητηρίασε. Δεκαεπτά που σώθηκαν μεταφέρθηκαν στην Κωνσταντινούπολη, όπου και αφέθηκαν ελεύθεροι, με τη μεσολάβηση του Γάλλου πρέσβη. Το 1718, οι διασωθέντες επέστρεψαν στη Φολέγανδρο, όπου είχαν απομείνει περίπου 15 κάτοικοι, οι οποίοι είχαν προλάβει να κρυφτούν στα άγρια βράχια του νησιού και έτσι γλύτωσαν την αιχμαλωσία. Το 1828 η Φολέγανδρος εντάσσεται στο νέο ελληνικό κράτος. Για μεγαλύτερο από το μισό μέρος του 20ου αιώνα, το νησί χρησιμοποιήθηκε ως τόπος εξορίας πολιτικών κρατουμένων.
Οι οικισμοί
Η Χώρα -Το Κάστρο
Είναι η πρωτεύουσα του νησιού. Κτισμένη στην άκρη ενός βράχου ύψους 200 μέτρων, απέχει περίπου 3 χιλιόμετρα από το λιμάνι. Στην περιοχή της έχουν βρεθεί επιγραφές κλασικών και ρωμαϊκών χρόνων, κορμοί ρωμαϊκών αγαλμάτων και κεραμικά διαφόρων εποχών. Ένα μέρος του οικισμού βρίσκεται μέσα στο μεσαιωνικό Κάστρο ή μάλλον αποτελεί το Κάστρο. Κτισμένα στην άκρη του βράχου τα σπίτια, το ένα δίπλα στο άλλο και με την πλάτη προς τα έξω, αποτελούσαν έναν αμυντικό σχηματισμό.
Το Κάστρο κτίσθηκε από τους Ενετούς, όταν το 1205 κατέλαβαν τα Κυκλαδονήσια. Έχει δύο εισόδους, δύο βασικούς δρόμους παράλληλους και μία πλατεία. Τα πλακόστρωτα στενά δρομάκια του (μερικά από αυτά είναι στεγασμένα και τα λένε “στιάδια”), τα ασβεστωμένα μικρά σπίτια το ένα δίπλα στο άλλο, τα χρωματιστά παραθυρόφυλλα, οι μικρές αυλές με τα λουλούδια αποτελούν ένα σύνολο ξεχωριστό, που κάνει το Κάστρο το πιο σημαντικό αξιοθέατο της Φολέγανδρου. Προστατεύεται από το Υπουργείο Πολιτισμού και απαγορεύεται κάθε αρχιτεκτονική ή άλλη επέμβαση στα σπίτια χωρίς την άδεια του Υπουργείου. Στη Χώρα ζουν οι μισοί περίπου από τους μόνιμους κατοίκους του νησιού.
Ο Καραβοστάσης
Είναι το λιμάνι του νησιού, ένας κλειστός όρμος που περιβάλλεται από κοκκινωπά βράχια. Ο οικισμός κατοικείται μόνο το καλοκαίρι.
Η Πάνω Μεριά ή Άνω Μεριά
Είναι ο δεύτερος μεγάλος οικισμός με πολλά από τα σπίτια του να αποτελούν αυτόνομες οικιστικές μονάδες, σε απόσταση η μία από την άλλη. Εδώ βρίσκεται το Λαογραφικό Μουσείο του νησιού.
Η Αγκάλη – Ο Πετούσης – Το Λιβάδι
Μικροί αγροτικοί οικισμοί με παραθεριστικές κατοικίες. Στο Λιβάδι υπάρχει κάμπινγκ.
Εκκλησίες
Στο νησί υπάρχουν συνολικά 73 εκκλησίες, είναι δε ενδιαφέρουσα η ερμηνεία που δίνει στο γεγονός ο Άγγλος συγγραφέας Πάτρικ Λη Φέρμορ: “η Φολέγανδρος χρωστάει τις τόσες πολλές εκκλησίες της στο ότι οι αγρότες ήθελαν να έχουν κοντά τους κι από έναν άγιο, καθώς δούλευαν στα χωράφια τους, μέσα σε αυτό το στοιχειωμένο τοπίο, όπου νομίζει κανείς ότι ανά πάσα στιγμή θα πεταχτούν νεράιδες και ξωτικά. Αυτή η πολύ ρομαντική εξήγηση δεν ταιριάζει ακριβώς με την αλήθεια, καθώς, εκτός από τις αμφίβολες νεράιδες, υπήρχε επί Τουρκοκρατίας- και ο φόρος ανάλογα με τα χωράφια, από τον οποίο εξαιρούνταν τα κτήματα της εκκλησίας. Μερικοί έκτιζαν, λοιπόν, μια μικρή εκκλησούλα κοντά στα χωράφια τους, δήλωναν ότι τα κτήματα ανήκαν στην εκκλησία και εξασφάλιζαν τη φοροαπαλλαγή “.
Η Εκκλησία της Κοίμησης της Θεοτόκου
Είναι η πιο σπουδαία για τους νησιώτες εκκλησία της Φολέγανδρου. Βρίσκεται στην πλαγιά απέναντι από τη Χώρα και φθάνει κανείς στο ναό ακολουθώντας το φιδωτό ανηφορικό μονοπάτι που οι ντόπιοι ονομάζουν “τα στρατάκια”. Το μονοπάτι πλαισιώνεται από ξερολιθιές οι οποίες ασπρίζονται κάθε χρόνο (γαλάχτισμα λένε το ασβέστωμα οι ντόπιοι) , όπως και η εκκλησία, λίγο πριν από τη γιορτή της στις 15 Αυγούστου.
Ο ναός υπήρξε το καθολικό γυναικείας μονής. Είναι μονόκλιτη πολύτρουλη βασιλική με ψηλό καμπαναριό στο οποίο είναι εντοιχισμένος ο κορμός ενός ρωμαϊκού αγάλματος, καθώς και μια μαρμάρινη λαϊκότροπη εικόνα της Παναγίας με το Χριστό. Ο ναός κτίσθηκε το 1816-1821, πιθανόν σε θέση αρχαίου ιερού, του οποίου οικοδομικό υλικό χρησιμοποιήθηκε στην οικοδόμησή του. Δεξιά από την είσοδο είναι εντοιχισμένη μαρμάρινη επιγραφή όπου αναγράφεται η χρονολογία 1687, ως χρόνος ανακαίνισης του ναού, αλλά αφορά τον προηγούμενο ναό που βρισκόταν στην ίδια θέση.
Στον αυλόγυρο βρίσκεται μαρμάρινη κυλινδρική βάση με επιγραφή της ρωμαϊκής εποχής. Διατηρούνται υπολείμματα από το ορειχάλκινο άγαλμα που βρισκόταν πάνω στη βάση. Το τέμπλο του ναού είναι μαρμάρινο (1896), έργο του Τηνιακού γλύπτη Καπαριά, το ίδιο και ο μαρμάρινος αρχιεπισκοπικός θρόνος (1906) . Η Αγία Τράπεζα στηρίζεται σε μαρμάρινη ενεπίγραφη βάση ρωμαϊκού αγάλματος. Ο ναός εορτάζει στις 15 Αυγούστου και γίνεται μεγάλο πανηγύρι.
Η εκκλησία της Παντάνασσας ή Χριστός
Eίναι η μεγαλύτερη εκκλησία στο Κάστρο και βρίσκεται στο δυτικό άκρο του. Κτίσθηκε από τον προεστό του νησιού Γεώργιο Στάη, ο οποίος ήρθε στη Φολέγανδρο από το Ηράκλειο, όταν οι Τούρκοι το 1669 κατέλαβαν την Κρήτη.
Η εκκλησία του Αγίου Αντωνίου (Χώρα)
Είναι μονόχωρη θολοσκέπαστη με τρούλο. Στο μαρμάρινο πλαίσιο της εισόδου αναγράφεται η χρονολογία (1709) της ανακαίνισής της, στο υπέρθυρο είναι σκαλισμένη η εικόνα του Αγίου και στο υπόλοιπο πλαίσιο διάφορες παραστάσεις.
Το εκκλησάκι του Αγίου Μόδεστου
Στο δρόμο από τον Καραβοστάση προς το Λιβάδι βρίσκεται το παλιό (9ος ή 10ος αιώνας) καμαροσκέπαστο εκκλησάκι του Αγίου Μόδεστου, προστάτη των ζώων. Στο εκκλησάκι υπάρχει παρεκκλήσι της Αγίας Κυριακής. Στις 17 Δεκεμβρίου, γιορτή του Αγίου, οι κτηνοτρόφοι προσφέρουν τυριά από την παραγωγή τους, για να τιμήσουν τον προστάτη των κοπαδιών τους.
Η εκκλησία του Σταυρού (Χώρα)
Είναι μονόχωρη, καμαροσκέπαστη με δίτοξο καμπαναριό. Στο υπέρθυρο υπάρχει μαρμάρινη επιγραφή, όπου αναφέρεται η ανακαίνιση της εκκλησίας στις 25 Μαΐου 1825.
Η εκκλησία του Προδρόμου (Πάνω Μεριά)
Είναι μία από τις παλιότερες εκκλησίες του νησιού. Είναι καμαροσκέπαστη και ο καμαροσκέπαστος επίσης νάρθηκας είναι κτισμένος λοξά προς το ναό. Στο εσωτερικό της αποκαλύφθηκαν τμήματα τοιχογραφιών των τελευταίων βυζαντινών χρόνων, οι μοναδικές στο νησί.
Τοποθεσίες με αρχαιολογικό ενδιαφέρον
- Στον Κάστελλο: βρέθηκε προϊστορικός οικισμός της Πρωτοκυκλαδικής ΙΙ περιόδου (μέσα της 3ης χιλιετίας π.Χ.) καθώς και κεραμικά ευρήματα.
- Στο Παλιόκαστρο: εδώ τοποθετείται η αρχαία ακρόπολη του νησιού. Η περιοχή είναι βραχώδης και τα λαξεύματα στους βράχους, που διακρίνονται ανάμεσα στους θάμνους, παραπέμπουν σε θεμέλια κτιρίων. Θραύσματα από αγγεία πολλών ιστορικών περιόδων και υπολείμματα από χύτευση σιδήρου βρίσκονται διάσπαρτα στο χώρο
- Στο Νεκροταφείο της Χώρας: σώζεται τμήμα τείχους του 4ου π.Χ. αιώνα, αποτελούμενο από μεγάλες λαξευμένες ορθογώνιες πέτρες, καθώς και ο μαρμάρινος μπούστος Ρωμαίου εφήβου, που κοσμεί την αψιδωτή είσοδο παρακείμενου στο νεκροταφείο μαυσωλείου.
- Στη Χρυσοσπηλιά: βρέθηκαν λείψανα ανθρώπινων σκελετών, κομμάτια από σπασμένα αγγεία και ρωμαϊκές δεξαμενές. Επίσης, στα τοιχώματα και την οροφή τού σπηλαίου υπάρχουν πολλά ονόματα και φράσεις, που χρονολογούνται από τον 4ο αιώνα π.Χ.
Το Σπήλαιο της Χρυσοσπηλιάς
Αν και θεωρείται από τα μεγαλύτερα σπήλαια της Ελλάδας, ωστόσο ακόμη παραμένει ανεξερεύνητο. Βρίσκεται στη ΒΑ απότομη πλευρά του νησιού, δέκα μέτρα πάνω από τη θάλασσα. Πέρα από το σπηλαιολογικό ενδιαφέρον που παρουσιάζει με τους σταλακτίτες και σταλαγμίτες του, έχει επίσης εξαιρετικό αρχαιολογικό ενδιαφέρον, καθώς βρέθηκαν λείψανα ανθρώπινων σκελετών, κομμάτια από σπασμένα αγγεία και ρωμαϊκές δεξαμενές. Το σημαντικότερο όμως είναι τα πολλά ονόματα αρχαίων, κυρίως, εφήβων, που αναγράφονται στα τοιχώματα και την οροφή. Στους νεότερους χρόνους, το σπήλαιο χρησιμοποιήθηκε ως καταφύγιο.
Ο Φάρος της Ασπρόπουντας
Παρά το όνομά του, ο Φάρος δεν βρίσκεται στην Ασπρόπουντα αλλά στη γειτονική θέση “Κάβος του Μιχέλου”. Άρχισε να κτίζεται το 1919 και πρωτολειτούργησε το 1921, το Νοέμβριο. Βρίσκεται σε ύψος 58μ. πάνω από τη θάλασσα και ο πύργος του έχει ύψος 11μ. Το φως του είναι ορατό σε απόσταση 17-20 ν.μ. Στην αρχή της λειτουργίας του ο φάρος άναβε με φυτίλι και στη συνέχεια με μηχανισμό πετρελαιοατμού. Από το Σεπτέμβριο του 1986 λειτουργεί με μηχανισμό, ο οποίος τροφοδοτείται με ηλιακή ενέργεια. Δίπλα στο φάρο βρίσκεται το σπίτι όπου έμεναν οι φαροφύλακες. Σήμερα υπάρχουν δύο φαροφύλακες οι οποίοι επιβλέπουν τη σωστή λειτουργία του. Στο φάρο φθάνει κανείς είτε από το Λιβάδι είτε από την Πάνω Μεριά.
Υπαίθριο, Οικολογικό, Λαογραφικό Μουσείο
Ιδρύθηκε το 1988 από τον Πολιτιστικό Σύλλογο “Η Φολέγανδρος”, που εδρεύει στην Αθήνα. Το Μουσείο είναι ένα παραδοσιακό αγροτικό οικιστικό συγκρότημα (θεμωνιά το λένε στη Φολέγανδρο), με έκταση 1200 τ.μ. γύρω του το οποίο αγοράσθηκε το 1985 από το Σύλλογο, με επιχορήγηση του Υπουργείου Πολιτισμού. Σκοπός της αγοράς αυτής ήταν τόσο η διάσωση μιας παραδοσιακής κατοικίας όσο και η ανάδειξη και παρουσίαση στο κοινό όλων εκείνων των στοιχείων, τα οποία διατηρήθηκαν από τους μεσαιωνικούς χρόνους μέχρι τα μέσα του 20ου αιώνα και τα οποία ήταν συνυφασμένα με την οικονομική και κοινωνική ζωή των κατοίκων. Η “θεμωνιά” βρίσκεται στην αρχή του οικισμού Ανω Μεριά και τον περιβάλλοντα χώρο περικλείει χαμηλός πέτρινος τοίχος (ξερολιθιά) .
Η απαιτούμενη συντήρηση του κτίσματος έγινε από ντόπιους ηλικιωμένους μαστόρους, με παραδοσιακά υλικά και τεχνικές. Το κτίσμα χωρίζεται σε τρεις χώρους: την κατοικία, το κελλάρι και το φούρνο. Έξω είναι ο βαρύς πέτρινος κύλινδρος για τη σύνθλιψη των ελιών, πιο πέρα ένας χαμηλός λείος βράχος για το πάτημα των σταφυλιών, ενώ η παλιά στέρνα ακόμη συγκεντρώνει το νερό της βροχής.
Δίπλα η πλύστρα, μια πέτρινη “σκάφη” για το πλύσιμο των ρούχων. Στις πεζούλες φυτρώνουν αμπέλια, το περιβόλι έχει στη μέση μία λεμονιά και κάπου στην άκρη βρίσκονται οι χώροι για το σταύλισμα των ζώων. Βορειοδυτικά τής παλιάς κατοικίας, βρίσκεται η νέα κατοικία, κτισμένη στις αρχές του 20ου αιώνα με πέτρα και χωρισμένη σε σάλα, υπνοδωμάτιο και μαγειριό. Και οι τρεις χώροι είναι πλήρως εξοπλισμένοι με τα είδη του νοικοκυριού της εποχής.
Στην πανσέληνο του Αυγούστου, στο χώρο του Μουσείου οργανώνονται παραδοσιακά δρώμενα, όπως αλώνισμα, ψήσιμο παστελιού στο φούρνο κ.ά, συνοδευόμενα από μουσική.
Δεν τελειώνει η Φολέγανδρος εδώ. Έχει και άλλα ενδιαφέροντα. Όπως τα ήθη και τα έθιμα της, τις παραλίες της, το πού θα μείνετε κ.λπ.
Έθιμα
Ο Γάμος
“Κοπιάστε αρχόντισσες στον ’γιο Νικόλα, δια να στεφανώσουμε τη μαρμαροκολώνα” λέει το γαμήλιο δημοτικό τραγούδι και καλούνται οι “αρχόντισσες” στον ’γιο Νικόλα, γιατί εκεί γίνονται οι γάμοι της Χώρας, με παρόντες σχεδόν όλους τους κατοίκους του νησιού. Βιολιά και λαούτα συνοδεύουν τη νύφη και το γαμπρό στην εκκλησία και το κέρασμα δεν είναι τα κουφέτα αλλά παστέλι και ρακή. Στο τραπέζι του γάμου σερβίρονται πατσάς, αρνί με πατάτες και κρασί.
Η εικόνα της Παναγίας της Μαγιάτισας
Θεωρείται θαυματουργή και κάθε χρόνο φιλοξενείται σε κάποιο σπίτι της Χώρας, προσφέροντας την ευλογία της. Στη διάρκεια αυτής της φιλοξενείας, η εικόνα φυλάσσεται στο εικονοστάσι του σπιτιού, με το καντηλάκι της και στολισμένη με λουλούδια. Τον επόμενο χρόνο η εικόνα μεταφέρεται σε άλλο σπίτι. Κατά την παράδοση και την παραλαβή γίνεται τελετή και στα δύο σπίτια.
Η Πρωτοχρονιά
Την παραμονή της Πρωτοχρονιάς οι νοικοκυρές της Χώρας κρεμούν στην κουζίνα μια ειδική κουλούρα διακοσμημένη με αμύγδαλα και σουσάμι, ενώ στο εικονοστάσι κρεμούν το “στρινάκι”, ένα στρογγυλό ψωμάκι και τα οποία αντικαθιστούν την επόμενη Πρωτοχρονιά. Το βράδυ επίσης της παραμονής, η κάθε οικογένεια διαλέγει την καλύτερη εικόνα της και την πηγαίνει στην εκκλησία του Αγίου Νικολάου. Ανήμερα της Πρωτοχρονιάς, ένα από τα παιδιά του σπιτιού φέρνει την εικόνα στο σπίτι και παίρνει τη “στρίνα του” δηλαδή την αμοιβή του, που παλιότερα ήταν γλυκό και σήμερα χρήματα. Στην Πάνω Μεριά, οι κάτοικοι στέλνουν την εικόνα στην εκκλησία του Αγίου Γεωργίου την παραμονή των Χριστουγέννων και την παίρνουν την παραμονή των Θεοφανείων.
Το αμίλητο νερό
Το πρωί της Πρωτοχρονιάς, κάποιος από το κάθε σπιτικό μετέφερε με ένα κανάτι νερό από τη βρύση του χωριού στο σπίτι, χωρίς να μιλήσει στη διαδρομή. Πριν μπει στο σπίτι, έπαιρνε μια πέτρα και την έβαζε κάτω από το κρεββάτι, όπου έμενε όλο το χρόνο. Σήμερα, κάποιες ηλικιωμένες γυναίκες, το βράδυ της παραμονής, αφήνουν κάπου έξω ένα κανάτι με νερό και την επομένη το μεταφέρουν αμίλητες στο σπίτι τους.
Το Πάσχα
Κέντρο του εορτασμού του Πάσχα στη Φολέγανδρο, που διαρκεί τρεις ημέρες, είναι η περιφορά της εικόνας της Παναγίας, που φυλάσσεται στην εκκλησία του λόφου, πάνω από τη Χώρα. Ανήμερα το Πάσχα, όλο το εκκλησίασμα σε πομπή συνοδεύει την εικόνα που μεταφέρεται στους ώμους, ενώ ο ιερέας και ο ψάλτης της ενορίας ψέλνουν τα σχετικά τροπάρια και τα παιδιά κρατούν τα εξαπτέρυγα και ένα καμπανάκι. Η πομπή περνάει από όλα τα δρομάκια της Χώρας και σταματάει σε κάθε σπίτι, για να το ευλογήση η εικόνα. Οι οικοδεσπότες προσφέρουν σε όλους ρακή και γλυκά.
Όταν όλα τα σπίτια της Χώρας έχουν δεχθεί την ευλογία της εικόνας, το ηλιοβασίλεμα την παραδίδουν στους κατοίκους της Πάνω Μεριάς, όπου το βράδυ φυλάσσεται στην εκκλησία του Αγίου Γεωργίου. Την επομένη (δεύτερη ημέρα του Πάσχα), όπως και στη Χώρα, η πομπή θα επισκεφθεί όλα τα σπίτια του χωριού για να δεχθούν την ευλογία της εικόνας. Το βράδυ η εικόνα θα διανυκτερεύσει στην εκκλησία της Παντάνασσας στο Κάστρο.
Την τρίτη ημέρα του Πάσχα, η πομπή κατευθύνεται στον Πετούση και από μονοπάτια προς το Λιβάδι και σταματάει σε όσες αγροικίες συναντάει. Θα καταλήξει στον Καραβοστάση, όπου εκτός από τα σπίτια, η εικόνα ευλογεί τα καΐκια, τις βάρκες και όλα τα σκάφη που εκείνη την ημέρα θα βρεθούν στο λιμάνι, ακόμη και το πλοίο της γραμμής. Το βράδυ η εικόνα της Παναγίας επιστρέφει στην εκκλησία της, από όπου την επόμενη χρονιά θα ξεκινήσει για μία ακόμη φορά να ευλογήσει το νησί της.
Παραδοσιακά επαγγέλματα
Η Καλαθοπλεκτική
Παλιά τέχνη, αποκλειστικά γυναικεία από τη συλλογή της πρώτης ύλης μέχρι τη διάθεση των προϊόντων. Οι γυναίκες μάζευαν τα στάχυα του σταριού, ξεδιάλεγαν τα κατάλληλα (τις αράπες) και με αυτά έπλεκαν καπέλα (τα σκιάδια) ανδρικά και γυναικεία, έπλεκαν καλάθια, πανέρια, μικρά και μεγάλα, καθώς και γυναικείες τσάντες. Μερικά στάχυα τα έβαφαν διάφορα χρώματα για τη χρωματική διακόσμηση του πλεκτού. Από τα καλάμια έπλεκαν τα καλάθια για τη μεταφορά των διαφόρων προϊόντων και από τα βούρλα έφτιαχναν τα καλαθάκια για το σούρωμα του φρέσκου τυριού, τα λεγόμενα «τυροβόλια», τα οποία πλέκονται και σήμερα.
Η υφαντική
Το 1700 ο Γάλλος περιηγητής P. Tournefot επισκέφθηκε τη Φολέγανδρο και στις σημειώσεις του αναφέρει τα βαμβακερά υφαντά του νησιού, τα οποία είχαν χαμηλή τιμή (“μια ντουζίνα πετσέτες ένα τάλιρο”). Και στην υφαντική οι γυναίκες ήταν που δούλευαν τον αργαλειό, αφού τελείωναν πρώτα τις δουλειές στα κτήματα και τη φροντίδα των ζώων. Ύφαιναν μάλλινα με το μαλλί που έπαιρναν από το κούρεμα των προβάτων, καθώς και βαμβακερά. Χράμια μονόχρωμα ή ριγωτά για το κρεββάτι, στρωσίδια για το πάτωμα, “ντρουβάδες” (βαμβερά σακούλια) ήταν μερικά από τα υφαντά. Σήμερα η τέχνη αυτή οδεύει προς εξαφάνιση.
Παραλίες
Τα Χοχλίδια
Είναι η κεντρική παραλία στον Καραβοστάση. Έχει μεγάλα βότσαλα, με τη μια πλευρά της να έχει ρηχά νερά και την άλλη να έχει μεγαλύτερα βότσαλα. Κοντινές παραλίες είναι του Ντεμένεου και η Βάρδια (και στις δύο φθάνετε μόνο με σκάφος, ενώ ο ήλιος φεύγει νωρίς), το Λατινάκι, του Βιτσέντζου και το Πουντάκι (στις οποίες φθάνετε από κατηφορικά μονοπάτια) . Είναι ερημικές παραλίες με άμμο ή μικρό βότσαλο και απότομα νερά.
Το Κάτεργο
Θεωρείται η ωραιότερη παραλία του νησιού. Είναι ερημική, έχει ψιλό βότσαλο και διάφανα νερά και ο ήλιος φεύγει αρκετά νωρίς. Φθάνει κανείς εκεί είτε από δύσβατο μονοπάτι που ξεκινάει από το κάμπινγκ του Λιβαδιού, είτε με αυτοκίνητο από χωματόδρομο ανάμεσα στις αγροικίες μέχρι το τελευταίο σπίτι του οικισμού και μετά με τα πόδια από μονοπάτι. Στο πέρασμα (διαπόρι) ανάμεσα στο βράχο, στην άκρη της παραλίας, και στο νησάκι “Μακρύ Κάτεργο” απέναντί του, περνάει ένα πολύ ισχυρό και επικίνδυνο ρεύμα.
Η Αγκάλη
Βρίσκεται στις Πόρτες, το νότιο μέρος του πιο στενού σημείου του νησιού. Ο χωματόδρομος από τις Πόρτες μέχρι την παραλία επιτρέπει τη διέλευση αυτοκινήτου. Στην Αγκάλη υπάρχουν μερικά ενοικιαζόμενα δωμάτια και κάποια εστιατόρια και τα οποία λειτουργούν μόνο το καλοκαίρι. Έχει αμμουδιά και συγκεντρώνει αρκετό κόσμο.
Τι θα γευθείτε
Και τι θα πρέπει να πάρετε μαζί σας φεύγοντας
Τα ματσάτα είναι χειροποίητα ζυμαρικά και δεν έχουν καμία σχέση με αυτά που αγοράζουμε. Όταν τα δοκιμάσετε, θα έχετε να λέτε με νοσταλγία: “έφαγα στη Φολέγανδρο κάτι μακαρόνια!” Στην Πάνω Μεριά ο φούρνος ψήνει με φρύγανα. Οι κουλούρες με γλυκάνισο και σουσάμι και πεντανόστιμες είναι και διατηρούνται για πολύ καιρό. Στη Φολέγανδρο μαγειρεύουν επίσης, ως κύριο φαγητό, την κάπαρη. Μάθετε τη συνταγή και δοκιμάστε μια νέα γεύση. Όταν η επιστροφή θα πλησιάζει, φροντίστε να βρείτε λευκό τυρί, από τα νοστιμότερα που υπάρχουν και βέβαια αγνό μέλι από θυμάρι, αγριολούλουδα και βότανα που φυτρώνουν ανάμεσα στην πέτρα και στο βράχο, σε όλο το νησί.
Φολέγανδρος η Σιδερένια
Με το γυμνό τοπίο, σκληρό και αγαπημένο για τους ανθρώπους της. Για όλους όμως εμάς που μόνο τα καλά της απολαμβάνουμε, πείτε μου παρακαλώ, όταν είστε “αραγμένοι” σε μια τέτοια αμμουδίτσα, δεν μοιάζει όλος ο κόσμος γεμάτος θάλασσα, φως και “πέρα βρέχει”;
