Αυτή την Δευτέρα το βρήκα αρκετά δύσκολο να γράψω νέο άρθρο επάνω στην κυκλοφορία κάποιου μουσικού οργάνου ή να αφιερωθώ στο να εξηγήσω μουσικοτεχνολογική θεωρία, οπότε αποφάσισα να συνεχίσω το είδος των άρθρων που ξεκίνησα λίγο καιρό πριν το διάλειμμα για διακοπές του Texnologia.Net.
Συνειδητοποίησα, βλέπεις, ότι από την μια ήρθε το καλοκαίρι και πέρασε, αλλά πιστεύω πως πρέπει ανεξαρτήτως ηλικίας να διατηρούμε μια κατάσταση ηρεμίας, ξεκούρασης και εσωτερικής αναζήτησης, άσχετα με το πόσο εργατικοί είμαστε. Από την άλλη, πως κάποια στιγμή έπρεπε να γράψω για όλα αυτά μιας και είναι θέματα που με απασχολούσαν καιρό ή στην τελική λόγω περίεργων καταστάσεων έπρεπε να κλειστώ έστω και λίγο στον εαυτό μου.
Όσο για τον πρώτο λόγο, ακόμα και για μια μάχη χρειάζεται να ξεκουράζουμε τα στρατεύματα — και οι απαντήσεις σ’ αυτό, που λένε “το καλοκαίρι δεν είναι για ξεκούραση αλλά πάντα πρέπει να εργαζόμαστε, χωρίς να ορίζουμε αυτό το δίμηνο ως εποχή διακοπών” με φέρνει στην δύσκολη κατάσταση να θεωρήσω μέχρι και σε μεγάλο σημείο τους υπευθύνους ως ψυχές με εμμονές και ίσως έναν μικρό αέρα αυτισμού, που μάλλον το ένα δικαιολογεί το άλλο. Ίσως είναι δύσκολο λόγω των εποχών να κάνουμε συνειδητά αυτό το διάλειμμα, αλλά είναι αναγκαίο όπως το αλάτι στο φαγητό και ιερό όπως ο ύπνος σε όλα τα ζώα.
Έτσι όπως ο άνθρωπος κάθισε και αναρωτήθηκε τι είναι η ξεκούραση, τι είναι ο ύπνος, τι είναι ο ίδιος και τι μπορεί να κάνει για να βελτιώσει την ζωή του. Πρώτα απ’ όλα συνειδητοποίησε ότι άρχισε να αναρωτιέται και πώς διαφέρει δραματικά από όλα τα άλλα όντα, γιατί είχε εξελιχθεί μέσα του η σκέψη, η επιλογή και ο λόγος. Κάπου σε αυτή την περίοδό μας, μας ξενίζει που αναρωτιόμαστε για την πορεία μας ως είδος αλλά δεν χρειάζεται να αναρωτιόμαστε για κάτι που ζούμε…
Στην τελική κανείς δεν γνωρίζει τα βήματα της ανθρώπινης εξέλιξης, γιατί είμαστε οι πρώτοι που τα βιώνουμε και συνάμα οι μοναδικοί, είμαστε μέρος της φύσης και πάντα εξελισσόμαστε όπως και να είναι αυτό. Την πορεία μας την ορίζουμε οι ίδιοι και, ως δημιουργήματα της φύσης, οι επιλογές μας είναι μέσα στα πλαίσια της φυσικής εξέλιξης των ειδών. Βασιζόμαστε στο τυχαίο και συνεχίζουμε να ακούμε τα ενστικτά μας — αφουγκραζόμαστε και εξελισσόμαστε.
Εκεί που έκανε ο άνθρωπος μια μεγάλη στάση, και οι πιο ικανοί στην σκέψη αφιέρωσαν το ενδιαφέρον τους και χρόνο από την ζωή τους, ήταν αυτή της μελέτης του ήχου και των αποτελεσμάτων του. Θα σκέφτούν κάποιοι από εσάς ίσως πως είναι ένα θέμα που δεν απέφερε κανένα καλό στην πορεία του ανθρώπου – αλλά θα δείτε πως υπήρξε ένα ενδιαφέρον που ήταν τόσο έντονο όσο τα αποτελέσματα που εμφανίστηκαν από αυτό τον πειραματισμό. Ήχος λοιπόν και τα αποτελέσματά μέσα από τον πειραματισμό!
Φυσικά διαμορφωμένοι χώροι με ακουστικές ιδιότητες
Στις σπηλιές του Trois Freres και Tuc d’ Audobert στην Ariege (Γαλλία), εμφανίζονται ζωγραφιές που παρουσιάζουν μασκοφόρους άντρες που εξορκίζουν το “δαιμονικό” κρατώντας πρωτόγονα μουσικά όργανα. Σκοτεινές ιεροτελεστίες παίρνανε μέρος μέσα στις σπηλιές με τον αναγκαίο σμαραγδένιο χρωματισμό. Ο ήχος ήταν τρεμάμενος, λόγω της εκπληκτικής ηχούς που εμφανιζόταν σ’ αυτά τα σπήλαια. Οι ιεροτελεστίες προετοίμαζαν τους ανθρώπους-πολεμιστές να σκοτώσουν τα προϊστορικά ζώα και να φέρουν κρέας και δέρμα πίσω στην φυλή. Από τις πρώτες ιεροτελεστίες πριν το κυνήγι, η ιερότητα που απαιτούνταν οφειλόταν στην ηχητική του χώρου.
Σε μια νεολιθική σπηλιά στην Hypogeum (Υπόγειο) της Μάλτας σε περίοδο που υπολογίζεται περίπου στο 2.400 π.Χ, ένα χώρο που θυμίζει αρκετά ιερό ή χώρο προετοιμασίας μεγάλης σημασίας και το σχήμα του μοιάζει κατά πολύ σ’ έναν ταλαντωτή Helmholtz, παρουσιάζεται το εξής εκπληκτικό φαινόμενο — και αυτός είναι ο λόγος που εκτιμήθηκε και χρησιμοποιήθηκε από τους ανθρώπους της εκείνης εποχής: όταν ένας άντρας, λοιπόν, έμπαινε στον χώρο εκείνο και μιλούσε με μπάσα φωνή, λόγω χώρου δημιουργόνταν αύξηση των 90hz. Αυτό βέβαια δεν μπορούσε να γίνει από γυναίκες και παιδιά που δεν μπορούσαν να εμφανίζουν με την φωνή τους τα αναγκαία μπάσα και αυτό έδινε μια επιπλέον ιερότητα στον χώρο μιας και ήταν αυστηρά για άντρες. Το φαινόμενο μπορούσε να ενεργοποιηθεί μόνο από άντρες.
Αφού λοιπόν στεκόταν ο άντρας στην μέση του ιερού και έψελνε με μπάσα φωνή, εμφανιζόταν μια ενίσχυση στα 90hz και ο βόμβος διαπερνούσε σαν μια ζεστή χορωδία όλα τα δωμάτια της σπηλιάς.
Βέβαια αυτή η ερωτική σχέση μεταξύ ήχου και χώρου δεν έχει ερευνηθεί εντελώς, μιας και ανακαλύπτουμε χώρους στην ιστορία μας στους οποίους εμφανίζονται ακουστικές ιδιότητες — και μάλιστα όχι μόνο σ’ αρχαίους χώρους που στην πλειοψηφία του ήταν σπηλιές, αλλά και σε αρχιτεκτονικές κατασκευές: από τα αρχαία Ζιγκουράτ των Βαβυλώνιων μέχρι τους Καθεδρικούς ναούς και τις κρύπτες των Χριστιανών. Βέβαια έχει παρατηρηθεί στους καθεδρικούς ναούς πως η ηχώ διατηρείται για 6-8 δευτερόλεπτα και αυτό ενισχύει τον λόγο του παπά με το να συγκρατεί τα λόγια του και να εκφράζεται καθαρά και σταθερά.
Από εκείνη την εποχή, εμφανίζεται η μεταφορά και επανάληψη της φωνής — ως ένα τηλέφωνο που μεταβίβαζε τον λόγο στ’ αυτιά του Θεού. Η επανάληψη του λόγου όχι από τον ίδιο τον άνθρωπο αλλά από τον χώρο στον οποίο βρίσκονταν έδινε την εντύπωση πως ήταν το μέσο μεταφοράς της ανθρώπινης ανάγκης που μετατρέπεται σε λόγο, σε ένα ανώτερο ον με τον πλέον φυσικό και προφανή τρόπο. Ο Μωυσής και ο Ζαρατούστρα μιλήσανε με τον Θεό, έπρεπε και οι πιστοί να μπορέσουν να βιώσουν το ίδιο πρωτόγνωρο γεγονός, να βρεθούν στην θέση του να μιλήσουν οι ίδιοι στον Θεό τους.
Στην βαβυλωνιακή μυθολογία, υπήρχε ένας χώρος μέσα σε ένα ζιγκουράτ που οι ψίθυροι έμεναν για πάντα. Αυτό μπορεί να συνδεθεί ως ιστορία μ’ ένα δωμάτιο που είχε ανακαλυφθεί στην περιοχή Ali Qapu στο Ισφαχάν όπου (άσχετα με την κατάσταση που βρίσκεται αυτή την περίοδο ο χώρος), θα μπορούσε να δρα με τον ίδιο τρόπο όπως τα λεγόμενα του μύθου. Ένας χώρος με καλογυαλισμένο υλικό που εφαρμόζονταν στους τοίχους και τα πατώματα, μπορούσε να εμφανίσει λόγω ανάκλασης υπερβολικά μεγάλες επιστροφές στην ηχώ — και αυτό θα φάνταζε κάτι το ανεξήγητο για εκείνη την εποχή.
Ακόμα και σε εξωτερικούς χώρους, όπως παραδείγματος χάριν σε δάση ψηλά σε βουνοκορφές, έχει παρατηρηθεί μέχρι και 8 φορές η επιστροφή της φωνής. Μια έντονη ηχώ που επιστρέφει στα αυτιά του ακροατή από διαφορετικά σημεία και σε διαφορετικό χρόνο.
Υπήρχε τόσο ενδιαφέρον για αυτό το φαινόμενο που δημιουργήθηκαν ιστορίες και δοξασίες από τους κατοίκους τέτοιων περιοχών. Στην αρχαία Ελλάδα υπήρχε η πίστη ότι τα δάση κατοικούνταν από νύμφες και πως τα κλαδιά που κουνιούνται σε ανύποπτο χρόνο οφείλονταν στα χέρια του τραγόμορφου θεού Παν. Όλη η πλάση ήταν ζωντανή στα μυαλά των χωρικών.
Όπως ανακαλύψαμε, ο άνθρωπος εμφάνισε ενδιαφέρον στην ηχώ και στους χώρους που ενίσχυαν ως ένταση τον λόγο αλλά και τους ήχους που θα περνούσαν απαρατήρητοι χωρίς την προενίσχυση τους. Άκουσε πιο δυνατά την καρδιά του, τόσο δυνατά που τον έφερε σε συνδυασμό με το απόλυτο σκότος σε καταστάσεις πρωτόγνωρες γι’ αυτόν, και τον χαροποίησαν γιατί άρχισε να αντιλαμβάνεται περισσότερα για το εγώ του και την ψυχή του.
Σε απόλυτη μοναξιά, σε φυσικά διαμορφωμένους χώρους με ακουστικές παραμορφώσεις, ο άνθρωπος που δεν φοβήθηκε, ανακάλυψε και έμαθε για καταστάσεις που δεν θα μπορούσε να αντιληφθεί υπό άλλες συνθήκες. Χωρίς να υπάρχει το ταμπού του διαλογισμού και της εσωτερικής αναζήτησης, μιας και έχει εισαχθεί με εντελώς λάθος τρόπο στον δυτικό πολιτισμό ως κάτι που έχει άμεση σχέση με χίπηδες και αργόσχολους, κατάφερε να συνειδητοποιήσει κάτι παραπάνω για την ιδιοσυγκρασία του, την ψυχή του και την κατάσταση που βρίσκεται.
Υπάρχει βέβαια -για τον ίδιο λόγο που αναφέραμε πιο πάνω- και μια φοβία στο να δημιουργηθούν παρόμοιοι χώροι στην εποχή μας — και μιλάμε πάντα για τον φοβισμένο και εξαρτημένο από τα δεσμά του υλισμού δυτικό κόσμο.
Ένας χώρος τέτοιος αν δεν μπορέσει να παρουσιαστεί κατάλληλα, δεν θα μπορέσει να έχει και την ανάλογη χρήση. Αναφέρομαι σ’ ένα κατασκεύασμα που θα προσφέρει παρόμοια κατάσταση με αυτή που πρόσφεραν οι σπηλιές στους πρώτους τολμηρούς εξερευνητές. Αυτή τη φορά η πρόταση θα είναι να δημιουργηθεί χώρος που θα προσφέρει μεν το φαινόμενο της ηχούς αλλά και λόγω κατασκευής να ενισχύει συχνότητες κοντά σ’ αυτές που λειτουργεί ο εγκέφαλος. Άλφα, βήτα, γάμα, δέλτα και θήτα.
Αν και φαντάζομαι πως σίγουρα θα έχει γίνει ένα τέτοιο πείραμα κάπου εκει έξω, θα υπήρχε ενδιαφέρον μια κατασκευή που θα έφερνε εσκεμμένα το ανθρώπινο μυαλό σε θέση του να λειτουργήσει υπό διαφορετικές συνθήκες. Περισσότερο θα αναφερθούμε σε αυτό τον τομέα σε επόμενο άρθρο, εξηγώντας και διαχωρίζοντας τις έννοιες aural architect και acoustic architect.
Δυστυχώς δεν υπάρχει γραπτή αναφορά για το πώς κατάφεραν οι αρχαίοι πολιτισμοί να προσφέρουν ακουστική και αρχιτεκτονική τελειότητα — και ακόμα πιο περίεργο είναι τ’ ότι στους επόμενους αιώνες, με την εισαγωγή της βιομηχανικής επανάστασης, αυτή η τέχνη υποβαθμίστηκε ή και ξεχάστηκε χωρίς να διδάσκεται με την σημασία που θα έπρεπε να της δοθεί σε σχολές αρχιτεκτονικής. Κατασκευές όπως ο θόλος του καθεδρικού ναού του Αγ. Παύλου, το Statuary Hall στην Ουάσινγκτον και το Λούβρο στο Παρίσι δίνουν στους μελετητές την παρακάτω ομόφωνη παρατήρηση: πως δεν υπήρχε κανένας σκοπός για εκμετάλλευση της ακουστικής του χώρου και πως όλα τα φαινόμενα που παρατηρούνται σ’ αυτά αλλα και σε περισσότερα νεα μνημεία είναι εντελώς τυχαία.
Όπερα της Μελβούρνης
Ένα παράδειγμα φτωχής ακουστικής μελέτης, παρά την έκταση της, είναι αυτό της Όπερας της Μελβούρνης. Είναι πολύ όμορφο κτήριο, η μελέτη της κατασκευής του έγινε από γνωστούς αρχιτέκτονες, θεωρείται ένα από τα τεχνολογικά και ακουστικά θαύματα του 21ου αιώνα. Αλλά δημιουργήθηκε σε μη-συμβατό χώρο, με ελάχιστες ρυθμίσεις στο εσωτερικό του. Τα αποτελέσματα ακουστικών μελετών το χαρακτήρισαν (για τους λίγους που γνώριζαν), ως κάτι μη-αποδεκτό και μη-συμβατό, για τις μελλοντικές συναυλίες.
Ενώ υπήρχαν αρκετοί ταλαντωτές Helmholtz σε διάφορα σημεία, έτσι ωστε να υπάρχει ενίσχυση και καθαρισμός του αρχικού σήματος (έτσι όπως θα περιέγραφε πριν δυο χιλιετίες ο Vitruvius παρόμοια τεχνική), εγκαταστάθηκαν ηχεία που ενίσχυαν το σήμα ηλεκτρικώς, υποβιβάζοντας την αξία και το έργο της κατασκευής αισθητά.
Χαρακτηριστικά, κάποιος που διενέργησε (μετέπειτα) ακουστική μελέτη, με δυσαρέσκεια δήλωσε πως ο χρόνος ανάκλασης (reverberation time) ήταν κατά 8 δευτερόλεπτα περισσότερος απ’ αυτόν της Αγίας Σοφίας στην Κωνσταντινούπολη και πρότεινε (ειρωνικά) στον καθ’ ένα να δοκιμάσει “το κόλπο με το κουτάλι“: μια κρούση κουταλιού που βοηθάει ν’ αντιληφθεί ο ακροατής πόσο διαρκεί η ηχώ του. Ένας σεβαστός χρόνος ανάκλασης σήματος κυμαίνεται στα 2-2.5 δευτερόλεπτα, διότι μετά ανακαλύπτουμε μια σειρά από προβλήματα στον ήχο, που καθιστούν τον χώρο δύσκολο στην διαχείριση και ακουστικά μη αποδεκτό.
Ήταν τότε λοιπόν, πριν χιλιάδες χρόνια, η εποχή που ο αρχιτέκτονας στην μελέτη του έπαιρνε με απόλυτη σοβαρότητα τον ακουστικό χαρακτήρα του χώρου που θα δημιουργούσε. Όση ομορφιά θα δεχόταν το μάτι άλλη τόση και το αυτί. Ένας σύνδεσμος που στους αιώνες έσπασε γιατι ο δυτικός πολιτισμός θεωρεί ότι ο ήχος, η μουσική, οι μουσικοί και τα έργα τους δεν έχουν καμία σημασία στην εξέλιξη του πολιτισμού. Πλέον η μουσική ξεγυμνώθηκε από τον αρχικό της πλούτο και την πολλαπλή της σημασία και απέκτησε έναν διασκεδαστικό, “για τις μάζες” χαρακτήρα — τουλάχιστον στο μεγαλύτερο μέρος της.
Διαμορφώνουμε τα κτήρια και αυτά με την σειρά τους διαμορφώνουν εμάς.
– Winston Churchill, 1943
Συνεχίζοντας τις μελέτες σε αρχαία κτίσματα όπως τα θέατρα στα αρχαία Ασκληπιεία αλλά (και περισσότερο) στο Shah Abbas Mosque ή σε ελεύθερη μετάφραση τον Ναό του Κυρίαρχου του Σύμπαντος, εμφανίζεται μια συνεχής αλληλεπίδραση μεταξύ ήχου και εικόνας σε τέτοιο βαθμό που οι σύγχρονοι ερευνητές επισημαίνουν πως δεν θα μπορούσε να υπάρχει παραπάνω εξέλιξη σε αυτά τα έργα.
Μετά τη καταστροφή αρχαίων ελληνικών παπύρων και την καταστροφή της βιβλιοθήκης της Αλεξάνδρειας, αλλά και των επανηλημένων επιδρομών των Αραβικών φύλων, η αρχιτεκτονική γνώση μεταφέρθηκε προς την Μέση Ανατολή — που και εκει γνώρισε το άνθος αλλά και τον μαρασμό μετά από μια χιλιετία περίπου. Είμαι σίγουρος πως ανάλογοι πάπυροι που παρουσιάζουν μελέτες επάνω στην ακουστική χειραγώγησητων κτηρίων είτε θα έχουν ήδη μεταφραστεί και θα περιμένουν κάποιον να τους ψάξει και να τους μελετήσει, είτε η γνώση τους έχει ήδη περάσει στις ανάλογες σχολές χωρίς όμως να της δίδεται η ανάλογη και αυστηρή σημασία που δινόταν τότε.
Σχιζοφωνία
Απο το “σχίζω” (διάσπαση / διαχωρισμός) και από το “φωνία” (φωνή / λόγος / ήχος). Ως λέξη αναφέρεται στον διαχωρισμό της αρχικής φωνής ή αρχικού ήχου, στην μετέπειτα ηλεκτροακουστική μεταφορά του ή αναπαραγωγή του από κάποιο άλλο μέσο.
Αφου πέρασε ο άνθρωπος το ταξίδι του στον ήχο ως εργαλείο εσωτερικής αναζήτησης και μέσο χειραγώγησης, τον ενδιέφερε να ακουστεί παραπάνω απ’ όσο θα μπορούσε να φωνάξει. Τα 80db έντασης της φωνής έχουν περιορισμένη έκταση λήψης και δεν μπορούν να απευθυνθούν ούτε σε μάζα ανθρώπων ούτε να δυναμώσουν φυσικά σε ένταση. Ο ανθρώπινος μηχανισμός δημιουργίας ήχου λοιπόν, είναι μεν εκπληκτικός από κάθε άποψη αλλά αδυνατεί να ξεπεράσει σε ένταση και να ενισχυθεί πέρα από κάποιο σημείο. Από ‘κει και πέρα λοιπόν ήταν η εποχή που Charles Cros και ο Thomas Edison με την κατασκευή του πρώτου τηλεφώνου, του φωνογράφου, μας εισήγαγαν στην εποχή της σχιζοφωνίας, μιας ακόμα ανακάλυψης του εικοστού αιώνα.
Ο ήχος μεταφέρονταν από την φυσική πηγή του σε απομακρυσμένο μέρος, από ηχεία, απόμαγνητική ταινία και από άλλες συσκευές αναπαραγωγής ήχου. Εκεί ήταν που επιβεβαιώθηκε ο άγραφος κανόνας της φύσης, που έλεγε πως κανένας ήχος δεν μπορεί να αναπαραχθεί πιστά. Η αναλογική και ψηφιακή αναπαραγωγή του ήχου μας έδωσαν να καταλάβουμε πως αυτός ο κανόνας ισχύει και θα ισχύει. Βέβαια μεσώ της σχιζοφωνίας καταφέραμε και δώσαμε νέα εργαλεία στους μουσικούς και πειραματιστές του ήχου για να συνθέσουν νέα ορολογία και κανόνες. Κάποιοι υποστηρίζουν ότι το πιο σημαντικό εργαλείο για την σχιζοφωνία είναι το μπομπινόφωνο (tape recorder). Από εκεί ξεκίνησε να γίνεται μια οργανωμένη καταγραφή ήχων της φύσης, ομιλιών και ήχων για μελλοντική αναπαραγωγή. Τότε ξεκίνησε και η τέχνη του ηχητικού πάζλ, της σύνδεσης διαφόρων ήχων μεταξύ τους ώστε να δημιουργηθεί ένας νέος ήχος — αλλά και η επιλεκτική αναπαραγωγή τους σε μορφή που θυμίζει μουσικό κομμάτι.
Καταφέραμε να δημιουργήσουμε συγκροτήματα που οι μουσικοί τους βρίσκονται σε διαφορετικά σημεία στον κόσμο. Καταφέρναμε και ενισχύσαμε τόσο πολυ την ένταση του αρχικού ήχου που στην αναπαραγωγή του τρομάξαμε ολόκληρα έθνη και τρομοκρατήσαμε (για να χειραγωγήσουμε) τον άνθρωπο, τον ίδιο τον δημιουργό αυτής της ανακάλυψης.
Ένας από τους ανθρώπους που συνειδητοποίησε τις ιδιότητες της σχιζοφωνίας και ευεργετήθηκε ήταν και ο παρακάτω:
«Δεν θα μπορούσαμε να κατακτήσουμε την Γερμανία χωρίς την χρήση των… μεγαφώνων»
- Αδόλφος Χίτλερ
Η φωνή του αντήχησε μέχρι και στα πιο ξεχασμένα χωριά. Σε μεγάλες συνάξεις και σε πλατείες πόλεων. Χωρίς αυτό, θα ήταν δύσκολο να διατυπωθεί ο αψύς λόγος του, γεμάτος φωτιά, στα μυαλά του λαού οποιασδήποτε τάξης, για να τον ενώσει και να τον κάνει μια γροθιά. Τα υπόλοιπα είναι -λυπηρή- ιστορία.
Η ηχώ και οι ακουστικές παραμορφώσεις, τεχνητές ή μη, έχουν προσφέρει σε όλη την ιστορία της ανθρωπότητας εκτός από τον πειραματισμό και την ανάπτυξη του ήχου, την εκμετάλλευση του από τις θρησκείες, το δώρο της παρατήρησης μέσω διαλογισμού, της εσωτερικής συζήτησής και της αύξησης της ακουστικής αντίληψης.
