Ένα από τα βασικότερα ερωτήματα για την ανθρώπινη φύση είναι το αν ο πόλεμος βρίσκεται εγγεγραμμένος στα ένστικτά μας. Με άλλα λόγια, αν ο άνθρωπος έχει τον πόλεμο μέσα του.
Ως πόλεμο ορίζουμε τη συντονισμένη προσπάθεια της ομάδας ενός είδους με στόχο τη εξόντωση – φυσική ή ψυχολογική – μιας άλλης ομάδας ή ενός ατόμου που ανήκει στο ίδιο είδος. Μέχρι πριν από λίγα χρόνια, οι ανθρωπολόγοι πίστευαν ότι ο πόλεμος ήταν ένα φαινόμενο που χαρακτήριζε τις ανθρώπινες κοινωνίες μόνον.
Ώσπου παρατηρήθηκε στην Κεντρική Αφρική ένας πόλεμος ανάμεσα σε χιμπατζήδες. Μια ομάδα χιμπατζήδων ξεκίνησε και μπήκε κρυφά στην περιοχή ενός κυρίαρχου αρσενικού χιμπατζή. Του επιτέθηκαν ξαφνικά και συντονισμένα και τον γρονθοκόπησαν, αφήνοντάς τον να ξεψυχήσει λίγες ώρες αργότερα. Στη διάρκεια του φόνου, οι επιτιθέμενοι χιμπατζήδες χοροπηδούσαν και κραύγαζαν ενθουσιασμένοι.
Ο εσκεμμένος θάνατος του ομοίου τους, τους έδινε χαρά. Φαίνεται λοιπόν, ότι ο πόλεμος ενέσκηψε ως συμπεριφορά στα πρωτεύοντα (την τάξη στην οποία ανήκει το είδος μας) πριν από εκατομμύρια χρόνια. Το γιατί αποτελεί μυστήριο. Μόνο να υποθέσουμε μπορούμε. Ίσως η συμπεριφορά αυτή ήταν αποτέλεσμα της κοινωνικής οργάνωσης των πρωτευόντων και της αίσθησης του «εμείς» και οι «άλλοι».
Στον 21ο αιώνα το είδος μας συνεχίζει τον πόλεμο. Εμείς εναντίον των άλλων, οι οποίοι είναι πάντα κατώτεροι από εμάς, είναι απολίτιστοι, βάρβαροι και γενικά η αξία της ζωής τους είναι μικρότερη από τη δική μας, και άρα δεν πειράζει και τόσο όταν τους την αφαιρούμε. Αν όμως ο πόλεμος είναι μέρος της φύσης μας, σημαίνει άραγε αυτό ότι ουδέποτε δεν θα μπορέσουμε να έχουμε παγκόσμια ειρήνη;
Θέλω να πιστεύω ότι η ειρήνη είναι τελικά εφικτή. Ο άνθρωπος δεν είναι μόνον ένστικτα αλλά και βούληση. Όπως περιγράφει στο πρόσφατο βιβλίο του ο φιλόσοφος Daniel Dennet, με τίτλο “Freedom Evolves” (Η ελευθερία εξελίσσεται), η ανθρώπινη βούληση εξελίσσεται καθώς οι κοινωνίες μας εξελίσσονται και νέες αξίες υποκαθιστούν τις παλιές. Σε έναν πλανήτη που η επιβίωση των «άλλων» εξασφαλίζει την επιβίωση των «ημών», ο πόλεμος είναι όχι μόνο αποφευκτός, αλλά και αυτοκτονικός.
Όσο λοιπόν περισσότερο θα συνδέονται οι μοίρες και οι ελπίδες των λαών, τόσο πιο πολύ θα απομακρύνεται η ανάγκη του ανθρώπου για τον πόλεμο. Και ίσως στο μέλλον, να μην χρειαστεί τα εγγόνια μας ή τα δισέγγονά μας να ζήσουν τη φρίκη που έζησαν πρόσφατα οι συνάνθρωποί μας στη Συρία, το Αφγανιστάν και το Ιράκ.
Μία ακόμη επιπλέον και εξίσου σημαντική παράμετρος είναι πως ο πόλεμος μπορεί να ξεκινήσει πραγματικά από το πουθενά, και για γελοίες αιτίες, κάτι που σημαίνει ότι η διαμάχη μεταξύ των κρατών μέσω του πολέμου, καραδοκεί ανά πάσα στιγμή να μας χτυπήσει την πόρτα και να εξαφανίσει μεγάλες ομάδες ανθρώπων που επί της ουσίας δεν φταίνε σε τίποτα για την λοξά των πολιτικών που έχουν επεκτατικές βλέψεις και βλέπουν οράματα πως θα κατακτήσουν ολόκληρη την υδρόγειο, αψηφώντας για τις αθώες ψυχές που θα χαθούν εν μία νυκτί.
Ωστόσο το χειρότερο από όλα είναι ότι από την στιγμή που υπάρχουν πυρηνικά όπλα είναι σχετικά εύκολο να εξαφανιστεί η ανθρωπότητα, αφού μόνο και μία, τέτοια βόμβα είναι ικανή να σκοτώσει ταυτόχρονα εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους. Μάλιστα τα πυρηνικά όπλα του σήμερα έχουν πολλαπλάσια ισχύ εν αντιθέσει με το παρελθόν. Τα ευκόλως εννοούμενα παραλείπονται.
