Η Marina Abramovic και η τέχνη του performance art

Αν έχεις μια σχετική επαφή με τον κόσμο της τέχνης, ακόμα και αν αυτή δεν διακρίνεται από τρελό πάθος, μάλλον έχει πάρει το μάτι σου και το αυτί σου την Marina Abramovic (ελληνικά: Μαρίνα Αμπράμοβιτς).

Αν πάλι για εσένα η τέχνη είναι κάτι το πολύ “μακρινό“, το οποίο δε σε καίει αλλά δεν σε χαλάει κιόλας, πιστεύω ότι αυτή τη στιγμή βρίσκεσαι σε ένα πολύ ενδιαφέρον σημείο: Τότε σήμερα θα σου δείξω πραγματάκια που δε θα μπορούσες να διανοηθείς ότι συμβαίνουν στα πλαίσια της “τέχνης” και τα οποία είτε θα σε ψήσουν για περαιτέρω αναζητήσεις ή θα σε κάνουν να αναφωνήσεις “στη πυρά οι έκφυλοι καλλιτεχνάδες!“

Όπως ανέφερα ήδη, το σημερινό μενού έχει Marina Abramovic. Τι είναι δαύτη; Μια από τις πιο αμφιλεγόμενες και ριζοσπαστικές μορφές στο κόσμο της σύγχρονης τέχνης και πιο συγκεκριμένα στη τέχνη της performance art.

Η ίδια πλέον αυτοχαρακτηρίζεται ως η “γιαγιά της performance“, ενώ από την αρχή της καριέρας της ως performance artist έκανε ιδιαίτερη αίσθηση με δρώμενά της, τα οποία μπορούν να χαρακτηριστούν “ακραία” από τη συντριπτική πλειοψηφία του κόσμου. Αυτό το ακραίο της στοιχείο όμως την βοήθησε να αναδειχθεί, πάνω σε αυτό βασίστηκε, το χειρίστηκε με τον καλύτερο δυνατό τρόπο και έβγαλε δουλειά η οποία θα μείνει αθάνατη μέσα στην ιστορία και κατά πάσα πιθανότητα θα συνεχίσει να φρικάρει, αλλά και να προβληματίζει τον κόσμο που έρχεται σε επαφή με αυτή.

Ας μην σου τα προφτάσω όλα από την αρχή όμως. Ξέρω ότι γουστάρεις σασπένς. Οπότε ας πάρουμε τη περίπτωση της Abramovic από την αρχή.

Η Marina Abramovich γεννήθηκε στις 30 Νοεμβρίου του 1946, στο Βελιγράδι. Oι γονείς της, Vojo Abramovich και Danica Rosic, ήταν παρτιζάνοι κατά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Γνωρίστηκαν στο πεδίο της μάχης, όταν ο Vojo έσωσε τη ζωή της Danica. Ένα χρόνο αργότερα αυτή του το ξεπλήρωσε, δίνοντάς του αίμα όταν αυτός χαροπάλευε στο στρατιωτικό νοσοκομείο από αιμορραγία. Μετά τον πόλεμο και οι δύο έπιασαν αξιόλογα πόστα και αποφάσισαν να κάνουν οικογένεια.

Τo 1964 όμως, το ζεύγος Abramovic διέλυσε τον γάμο του. Ως ήταν φυσικό την κηδεμονία της Marina και του αδερφού της, την πήρε η μητέρα της. Η ίδια η Marina ισχυρίζεται πως από εκείνο το σημείο και μετά η μητέρα τους έγινε ο “στρατηγός” του σπιτιού, ασκώντας παράλογη πίεση και έλεγχο στη ζωή της ίδιας και του αδερφού της. Σκέψου πως μέχρι τα 29 της, όπου σηκώθηκε και έφυγε από την οικογενειακή εστία, η μητέρα της δεν της επέτρεπε να μένει εκτός σπιτιού μετά τις δέκα το βράδυ.

Παρ’όλα αυτά την άφησε να σπουδάσει στη Σχολή Καλών Τεχνών του Βελιγραδίου, στην οποία έγινε δεκτή το 1965 και αποφοίτησε το 1970. Το 1971 παντρεύτηκε τον ζωγράφο Nesa Paripovic. Παράλληλα έκανε το μεταπτυχιακό της στη Σχολή Καλών Τεχνών της Κροατίας, απ΄όπου τελείωσε το 1972 και από το 1973 μέχρι το 1975 δίδασκε στη Καλών Τεχνών του Novi Sad. Το σωτήριο έτος 1973 επίσης, αποφάσισε να αφήσει πίσω της τις “συμβατικές” μορφές τέχνης -να πάψει να ζωγραφίζει συννεφάκια- και να το ρίξει στη, τότε αρκετά νεαρά, τέχνη της performance.

Πριν όμως πάμε παρακάτω στο τι έκανε σε αυτές τις πρώτες performances της, η προβληματισμένη και καταπιεσμένη Marina, ας δούμε επιγραμματικά, τι στο ανάθεμα είναι αυτό που σήμερα στο κόσμο των τεχνών ονομάζεται “performance art“:

Τι είναι performance art

Ας ξεκαθαρίσουμε πως κι αυτή εδώ η μορφή τέχνης, όπως διάφορες άλλες “αφηρημένες” έννοιες, δεν έχει σαφή και ολοκληρωτικό ορισμό. Σε ένα πολύ γενικό πλαίσιο όμως η τέχνη της performance ορίζεται ως “η παρουσίαση κάποιας δράσης από έναν καλλιτέχνη ή μια ομάδα καλλιτεχνών προς ένα κοινό“. Αυτό το κοινό μερικές φορές έχει τη δυνατότητα να συμμετάσχει με κάποιον τρόπο στη δράση. Επίσης η δράση αυτή δεν είναι απαραίτητο να ακολουθεί κάποιο σενάριο ή να είναι προσεκτικά σκηνοθετημένη και τέλος μια performance μπορεί εν δυνάμει να λάβει μέρος σε οποιοδήποτε τόπο και χρόνο.

Ιστορικά όλη η φάση με την performance art (που ακόμα κάποιοι διαφωνούν για το αν πρέπει να μεταφράζεται “παραστατική“, “ερμηνευτική” ή “επιτελεστική τέχνη” στα ελληνικά) ξεκίνησε στις αρχές του προηγούμενου αιώνα κυρίως με τους φουτουριστές, τους ντανταϊστές και τους Ρώσους κονστρουκτιβιστές να θέτουν τις βάσεις της στο δυτικό κόσμο. Την δεκαετία του ’60 άρχισε να σχηματοποιείται κάπως η όλη κατάσταση από καλλιτέχνες όπως η Yoko Ono και ο Joseph Beuys όπου οργάνωναν σκηνικά τέτοιου τύπου. Εκείνη την περίοδο ονομάστηκαν και “happenings“, αλλά ο όρος “performace art” αργότερα επικράτησε.

Ας σου δώσω και μια παντελώς άχρηστη αλλά ενδιαφέρουσα πληροφορία εδώ: το 2005, στην εκπομπή “In our times” του BBC Radio 4, υπήρξε μια συζήτηση μεταξύ θεωρητικών για το ότι ο Αντισθένης και ο Διογένης, με τα καφριλίκια που έκαναν κατά καιρούς, πραγματοποιούσαν ένα είδος performance – για τον Διογένη τα έχουμε πει, μεταξύ σοβαρού και αστείου, και σε παλιότερο άρθρο.

Γυρνώντας στη Marina, όπως ανέφερα, πήρε μπρος και άρχισε να διοργανώνει τις δικές της performances. Εκείνα τα πρώτα δείγματα δουλειάς της ήταν – και παραμένουν – φρικεζί για πολύ κόσμο ακόμη και σήμερα, μιας και η δικιά μας χρησιμοποιούσε το κορμάκι της σε αυτά, χωρίς να την νοιάζει το αν θα του κάνει ζημιά.

Η πρώτη performance με την οποία άρχισε να φρικάρει τους ανθρώπους γύρω της είχε το όνομα “Rhythm 10“.

Κατά τη διάρκεια αυτής είχε απλωμένα 20 μαχαίρια μπροστά της, το ένα της χέρι ήταν ακουμπισμένο στο πάτωμα με τα δάκτυλα τεντωμένα και με το άλλο έμπηγε γρήγορα ένα από τα μαχαίρια στα κενά ανάμεσα από τα δάκτυλά της.

Όποτε κοβόταν με κάποιο από τα μαχαίρια, το άφηνε στη θέση του και έπαιρνε κάποιο από τα υπόλοιπα. Παράλληλα, είχε δυο μαγνητόφωνα να καταγράφουν τους ήχους που παρήγαγε. Αφού τα χρησιμοποίησε όλα -κόβοντας ουσιαστικά τον εαυτό της 20 φορές- άκουσε προσεκτικά τις ηχογραφήσεις με σκοπό να επαναλάβει, όσο ήταν δυνατόν, τους ίδιους ήχους, με το να κάνει τα ίδια “λάθη” που έκανε και την πρώτη φορά. Ψυχαναγκαστικό και ψυχοφθόρο ε;

Ας σου αναφέρω απλά πως σε αυτή και στις υπόλοιπες performances με την επωνυμία “Rhythm” η Abramovic “έπαιζε” με τις φυσικές αντοχές του ανθρωπίνου σώματος, καθώς και με τις έννοιες της συνείδησης του performer, αλλά και της αλληλεπίδρασης του με το κοινό. Μπορείς να τσεκάρεις εδώ και εδώ για τα “Rhythm 5” και “Rhythm 2” που ακολούθησαν, ενώ εμείς εδώ θα δούμε πιο αναλυτικά το “Rhythm 0” το οποίο αποτελεί ακόμα και σήμερα μια αμφιλεγόμενη performance – πείραμα.

Άκου εδώ τι έκανε η τρελο-Marina: στάθηκε σε δημόσιο χώρο και από δίπλα της είχε ένα τραπέζι με 72 αντικείμενα, τα οποία μπορούσαν να προκαλέσουν είτε πόνο, είτε ευχαρίστηση. Ανάμεσα σε αυτά βρισκόταν ένα τριαντάφυλλο, ένα μαστίγιο, ένα ψαλίδι, φρούτα, μέλι, ακόμα και ένα όπλο με μία σφαίρα. Πάνω στο τραπέζι υπήρχε μία πινακίδα η οποία ενημέρωνε το κοινό πως μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν όποια από αυτά τα αντικείμενα ήθελαν, με όποιο τρόπο ήθελαν, πάνω στην Abramovic, χωρίς να υποστούν καμία αρνητική συνέπεια για τις πράξεις τους.

Αρχικά οι παρευρισκόμενοι ήταν διστακτικοί, αλλά με το που είδαν πως η δικιά μας δε χαμπάριαζε στο οτιδήποτε της έκαναν, άρχισαν να ξεφεύγουν. Της ψαλίδισαν τα ρούχα, της έμπηξαν τα αγκάθια του τριαντάφυλλου στη κοιλιά, την μαστίγωσαν, της χαράκωσαν το δέρμα με μαχαίρι. Ένα τύπος μάλιστα την έβαλε να σημαδέψει τον λαιμό της με το όπλο και έπρεπε να τον σταματήσουν άλλα άτομα του κοινού για να μη την αναγκάσει να τραβήξει τη σκανδάλη.

Η Abramovic στη διάρκεια όλου αυτού παρέμεινε όσο πιο ατάραχη μπορούσε και όταν πέρασε το χρονικό περιθώριο των 6 ωρών που είχε θέσει για τον εαυτό της, σηκώθηκε και έφυγε, ενώ όπως αναφέρει και η ίδια, όταν ξεκίνησε να περπατάει προς το κοινό, αυτό διαλύθηκε άρον-άρον μην έχοντας τα κότσια να αντιμετωπίσει την καλλιτέχνιδα όταν αυτή δεν βρισκόταν σε “passive mode“.

Λίγο ή πολύ το παραπάνω σκηνικό μας δείχνει πως αν ένας άνθρωπος δεν έχει μάθει να θέτει τα δικά του όρια και υπάρξει κάποια άρση των εξωτερικά επιβεβλημένων ορίων, αυτός μπορεί να γίνει πολύ επικίνδυνος. Είναι γνωστό άλλωστε πως στις κοινωνίες μας αιώνες τώρα, δυστυχώς, δεν καλλιεργείται η νοοτροπία που υπαγορεύει στο άτομο να είναι υπεύθυνο για τις πράξεις του απέναντι στο σύνολο, αναπτύσσοντας τον δικό του κώδικα ηθικής και αξιών.

Αντ’ αυτού, πάντα εφαρμοζόταν η “αρπακολλατζίδικη” τακτική του καταπιεστικού νόμου που επιφέρει τιμωρία στη περίπτωση υπέρβασης ορισμένων κοινωνικών δικλείδων ασφαλείας. Αυτό μας έχει φέρει στο σημείο, οι περισσότεροι άνθρωποι να είναι κόσμιοι μόνο και μόνο εξαιτίας του φόβου για τις συνέπειες που μπορεί να έχει προς το άτομο τους οποιαδήποτε παράβαση. Μια τέτοια νοοτροπία όμως επιφέρει διαφόρων ειδών κοινωνικές ασυνέπειες και παθογένειες.

Αυτή η performance της Abramovic αποτέλεσε απλά μια ένδειξη των παραπάνω και πως μπορεί “να μη δουλεύει καθόλου καλά” στην ουσία της, η βίαιη επιβολή του νόμου — keep those in mind, επεξεργάσου τα και αν έχεις χρόνο και όρεξη ρίξε ένα γκουγκλάρισμα στον όρο “moral development” και στη θεωρία του Kohlberg για παραπάνω σκεπτικό μαμ.

Ας ξαναεπιστρέψουμε στην Marina Abramovic

Το 1976 αποφάσισε να δώσει φούντο στην ζωή της ως είχε, χωρίζοντας τον σύζυγο της, σπάζοντάς τα με την μάνα της και μετακομίζοντας στο Άμστερνταμ.

Εκεί πέρα πολύ σύντομα γνώρισε τον Γερμανό καλλιτέχνη Uwe Laysiepen, γνωστό και ως “Ulay“. Με τον Ulay, πέρα του ότι μοιράζονταν την ίδια ημερομηνία γενεθλίων, είχαν και την ίδια πετριά με την performance. Όπως καταλαβαίνεις, πολύ σύντομα η σχέση τους εξελίχθηκε σε ερωτικό και καλλιτεχνικό ειδύλλιο.

Άρχισαν λοιπόν να εργάζονται μαζί και να την βλέπουν κάπως “περίεργα” την όλη φάση. Ντύνονταν και φέρονταν πανομοιότυπα, ενώ ανέφεραν συχνά πως αποτελούσαν “ένα σώμα με δύο κεφάλια“. Εν ολίγοις ανέπτυξαν μια σχέση ολοκληρωτικής εμπιστοσύνης και αλληλεπίδρασης. Τα ίδια πήγε να κάνει και ο Genesis με τη Jane χρόνια αργότερα, αλλά δαύτοι το πήγαν σε εντελώς διαφορετικό επίπεδο.

Το ζεύγος Marina-Ulay πάντως έμεινε πάνω από δεκαετία ενωμένο και κατά τη διάρκεια της σχέσης τους οργάνωσαν αρκετές ενδιαφέρουσες performances. Οι πιο γνωστές από αυτές είναι οι “Relations in Space” και “Imponderabilia“.

Στο “Relations in Space”, όντες γυμνοί, με γυρισμένες τις πλάτες ο ένας προς τον άλλο, σε ένα πολύ μικρό κενό ανάμεσα σε δύο στήλες, έτρεχαν κατά πάνω τους, έκαναν “σντουπ” και τις μετακινούσαν. Μετά από κάθε σύγκρουση με την επιφάνεια των στηλών, ξαναγύριζαν στην αρχική τους θέση και δώστου πάλι “σντουπ“. Στο “Imponderabilia” πάλι, το ζεύγος μας, ξανά γυμνό, δημιουργούσε ένα στενό πέρασμα στην είσοδο του MoMA (Museum of Modern Art), μέσα από το οποίο οι επισκέπτες του μουσείου ήταν αναγκασμένοι να περάσουν γυρνώντας στο πλάι και αντικρίζοντας έναν από τους δύο τσίτσιδους performer.

Προσωπικά, η performance τους η οποία σαν ιδέα μου φάνηκε πολύ ενδιαφέρουσα και καμμένη συνάμα, είναι το “Breathing in / Breathing out” κατά το οποίο τα παλαβιάρικα ερωτευμένα ανέπνεαν το ένα μέσα στο στόμα του άλλου, με αποτέλεσμα 17 λεπτά μετά την αρχή του συγκεκριμένου performance να πέσουν κάτω ξερά από έλλειψη οξυγόνου.

Περνώντας όμως τα χρόνια, η σχέση τους άρχισε να χαλάει, να γίνεται τετριμμένη, πράγμα που -ως εκκεντρικοί καλλιτέχνες- δεν ήθελαν. Οπότε αποφάσισαν να την τελειώσουν εκκεντρικά, ανάγοντας τον χωρισμό τους στη τελευταία από κοινού performance τους. Ο τίτλος της ήταν “The Lovers“, ενώ η ιδέα και η υλοποίησή της ήταν ζόρικες και μεγαλεπήβολες.

Το ζεύγος λοιπόν διέσχισε με τα πόδια όλο το Σινικό Τοίχος, η Marina ξεκινώντας από τη Κίτρινη Θάλασσα και ο Ulay από την έρημο Gobi. Βρέθηκαν στη μέση, αγκαλιάστηκαν και μετά συνέχισαν το δρόμο τους. Όλο αυτό τους πήρε 90 ημέρες. Κινηματογραφικός χωρισμός, αν θες τη γνώμη μου αρκετά περίεργος, αλλά σίγουρα πιο ανθρώπινος από το πως τελειώνει μια σχέση ο μέσος κάτοικος αυτού του πλανήτη.

Τα πρώτα χρόνια της “μετά-Ulay εποχής” συνέπεσαν με τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας και του Βαλκανικούς πολέμους, γεγονότα από τα οποία επηρέασαν την Abramovic και την ώθησαν στο να φτιάξει το “Balkan Baroque”, το οποίο κέρδισε το Χρυσό Λιοντάρι στη Μπιενάλε της Βενετίας το 1997.

Ενδιαφέρον έχει και το μεταγενέστερο “Balkan Erotic Epic“, του 2005, το οποίο παρουσιάστηκε σαν τρίπτυχο βίντεο, με θεματολογία αντλημένη από τις παγανιστικές πρακτικές των ανθρώπων των Βαλκανίων. Για καλή σου τύχη(;) βρήκα μια έκδοσή του online, με commentary από την ίδια την Abramovic.

Το 2005 επίσης, παρουσίασε στο μουσείο Guggenheim μια σειρά από performances με τίτλο “Seven Easy Pieces“. Τα 5 από αυτά ήταν επανεκτελέσεις από δουλειές παλαιότερων καλλιτεχνών, ενώ τα δύο τελευταία ήταν δικά της — μια επανεκτέλεση και μια brand new performance. Από όλα αυτά θα σου πρότεινα σοβαρά να τσεκάρεις το “How to Explain Pictures to a Dead Hare” και το “Seedbed“, από άποψη σύλληψης έστω. Μιλάμε για εξαιρετικά “γεια σου” καταστάσεις.

Το 2010 έβαλε μπρος ένα από τα πιο hardcore εγχειρήματα της καριέρας της, το “Artist is Present“, το οποίο έγινε παράλληλα με την αναδρομική της έκθεση στο ΜοΜΑ. Τις ώρες λειτουργίας της έκθεσης, για όσο καιρό κράτησε αυτή, η κυρά μας καθόταν ακίνητη σε μια καρέκλα και οι διάφοροι επισκέπτες του μουσείου καθόταν απέναντι της.

Όσο γράφεται αυτό το άρθρο, η Abramovic κυκλοφορεί ακόμα ελεύθερη, σοκάρει τον κόσμο, προσπαθεί να μπάσει νέο κόσμο στη τέχνη της performance και παραμένει δημιουργική και ακμαία ακόμα και με 66 χρόνια στη πλάτη της.

Ελπίζω πως τώρα που έχεις τελειώσει με αυτό το άρθρο δε θα επιχειρήσεις να ξεριζώσεις τα ματάκια σου επειδή σε υπέβαλα σε οπτικά ερεθίσματα που μπορεί να σου φάνηκαν από “περίεργα” έως “χυδαία“.

Προσωπικά δεν βρίσκω καμία χυδαιότητα στα κότσια της Abramovic να πειραματιστεί με καταστάσεις που άλλοι δεν τολμούν καν να αντικρίσουν σαν προοπτικές. Το ότι έχωσε κατά καιρούς βέβαια το cusiosity drive της και τις καλλιτεχνικές και υπαρξιακές της ανησυχίες πάνω από την σωματική της ακεραιότητα, έκανε και κάνει πολλούς να την χαρακτηρίσουν ψυχοπαθή — συγνώμη που σας το χαλάω παίδες, δίχως τρέλα τέχνα δεν κάνεις.

Στο κάτω – κάτω, είχε την τάση να αγγίζει πολλάκις τα όρια της. Στην ουσία όμως, δεν πείραξε ποτέ κανένα, άσχετα αν κάποιοι την βρήκαν προσβλητική μέσα στην brutal ειλικρίνεια της.