Κατά την βιομηχανική επανάσταση, πρώτα οι Άγγλοι, μετά ο δυτικός πολιτισμός και, στο τέλος, ολόκληρη σχεδόν η ανθρωπότητα γνώρισε την μαγεία του τοξικού, επαναλαμβανόμενου και ρυθμικού ήχου. Η ανθρωπότητα βέβαια απο τα αρχαία χρόνια γνώριζε τους επαναλαμβανόμενους “βιομηχανικούς” ήχους — σιγά σιγά φτάσαμε από την πιο ήμερη μορφή ήχου των μύλων σε αυτή των μοντέρνων εργοστασίων.
Βέβαια απο την εισαγωγή των έντονων, επαναλαμβανόμενων ήχων στην κοινωνία, μιας και αυτή έγινε εντελώς σταδιακά- μέχρι και τώρα που τους συναντούμε σε πολλά σημεία μιας πόλης, οι ήχοι αυτοί γίνανε αποδεκτοί ως αναγκαίο μέρος του ηχοσυνόλου μιας σύγχρονης πόλης. Αναγκαίο όχι λόγω του ηχητικού αποτελέσματός τους, αλλά λόγω της άμεσης σύνδεσης τους με την έννοια της βιομηχανοποίησης, που είναι το μέσο εξέλιξης της “δυτικής κοινωνίας“. Ένα σύνολο επαναλαμβανόμενων ήχων, που συνηθίσαμε ως μέρος των ήχων μιας πόλης.
Υπάρχουν δυο σημεία άξια αναφοράς γι’ αυτό το φαινόμενο. Το ένα είναι το θέμα της επανάληψης αυτών των ήχων και το δεύτερο είναι η ένταση και η υφή τους.
Όσον αφορά την επανάληψη, πολλοί απο εμάς θα έχουμε παρατηρήσει -αλλά είναι και ευρέως γνωστό- πως πολλές φορές αποτέλεσμα της συνεχούς ηχητικής επανάληψης είναι το να έρθουμε σε σημείο χαλάρωσης ή και νάρκωσης, έτσι ώστε να μπορούμε να περάσουμε κατόπιν σε σημείο διαλογισμού. Πολλές φορές σε εργοστάσια ή σε επιχειρήσεις παρατηρήθηκε το φαινόμενο της νάρκωσης ανάμεσα στους εργάτες λόγω των επαναλαμβανόμενων ήχων.
Με λίγα λόγια τους πρόσφερε μια κατάσταση που μέσω του επαναλαμβανόμενου ήχου αλλά και της επαναλαμβανόμενης φύσης της εργασίας τους, παρέμεναν σιωπηλοί ξεκινώντας έναν πλούσιο εσωτερικό διάλογο. Σε αυτό το περίεργο φαινόμενο, που παρατηρήθηκε περισσότερο τους δυο τελευταίους αιώνες, ανακαλύπτουμε την δύναμη της επαναλαμβανόμενης μουσικής στην ανθρώπινη ψυχή.
Οι πρώτοι και οι μόνοι που θεώρησαν αυτό το είδος ήχου ως απειλή, ήταν οι συγγραφείς και οι ποιητές της εποχής εκείνης. Όπου χρειάζεται ησυχία για να δημιουργήσει κάποιος, αυτοί οι ήχοι αποτελούν κίνδυνο.
Βέβαια, εκτός απο το θέμα της επανάληψης, έχουμε και το θέμα του ίδιου του ήχου που επαναλαμβάνεται. Όπως είχαμε αναφέρει πιο πάνω. αλλά και σε προηγούμενα άρθρα, αυτού του είδους ήχοι δεν εμφανίστηκαν απο την μια μέρα στην άλλη. Ώς επαναλαμβανόμενα μοτίβα, υπήρχαν και υπάρχουν στην φύση και γι’ αυτό μέχρι και ένα σημείο είμαστε εξοικειωμένοι με αυτή την επανάληψη — και, φυσικά, γι’ αυτό τον λόγο αντιδράμε όπως αντιδράμε: τους αποδεχόμαστε.
Οι ήχοι αυτοί, όταν πρωτοεμφανίστηκαν, είχαν μικρότερη ένταση αλλά πιο βραχεία επανάληψη. Μπορούμε να πάρουμε ως παράδειγμα τον ήχο απο τον μύλο, το αλέτρι αλλά και από οποιοδήποτε παραπλήσιο μηχάνημα εκείνων των χρόνων. Η ένταση του ήχου αυξήθηκε, ανάλογα βέβαια και με την έκταση της εργασίας αλλά και το είδος του υλικού που χρησιμοποιούνταν. Οπότε από το ξύλο και το μάρμαρο, περάσαμε μετά από κάποιες χιλιάδες χρόνια στο μέταλλο. Η ταχύτητα της ανακάλυψης και η ένταση του ήχου άλλαξαν δραματικά, δεμένα το ένα με το άλλο.
Βέβαια, η ένταση του ήχου αυξήθηκε σε τρομαχτικά μεγάλα επίπεδα χωρίς όμως να γνωρίζει ο άνθρωπος τον κίνδυνο που κρυβόταν. Μέχρι και το 1883 δεν υπήρχε άμεση σύνδεση μεταξύ του ήχου και της κώφωσης — ώσπου ο Fosbroke περιέγραψε την σχέση τους και τα αποτελέσματα του ενός επάνω στο άλλο σε ομάδες εργατών. Η πρώτη διαπίστωση έγινε στους σιδηρουργούς, που κανένας απο αυτούς που έγινε η μελέτη δεν είχε σωστή ακοή μιας και υπήρχε ποσοστό κώφωσης σε όλους.
Από ‘κει και πέρα βλέπουμε πως γίνονται προσπάθειες μελέτης της έντασης του ήχου, ενώ πλέον μπορούν να γίνονται και οι ανάλογες μετρήσεις ώστε να έχουμε απτά αποτελέσματα. Το 1928 λοιπόν, το Decibel χρησιμοποιήθηκε ως μέσο μέτρησης της έντασης του ήχου. Με το πέρασμα του χρόνου βρέθηκε και ποιο είναι το όριο του ήχου που μπορεί να ακούσει το ανθρώπινο αυτί, από ποιο όριο και μετά επέρχεται κώφωση αλλά και το ηχητικό φάσμα που είναι αναγνωρίσιμο από τον άνθρωπο.
Πηγή και ένταση του ήχου
Μεγάλο ενδιαφέρον, επίσης, έχει και ο ήχος όταν τον αντιλαμβανόμαστε ως δύναμη. Αν πάρουμε -ενδεικτικά- έντονους ήχους, όπως ο κεραυνός, η καταιγίδα, ακόμα και τον ήχο μιας καμπάνας εκκλησίας, θα δούμε το πόσο μεγάλη προσοχή δίνει ο άνθρωπος στον έντονο ήχο και τι συναισθήματα του προκαλεί. Βεβαίως, αυτό το φαινόμενο έγινε αντιληπτό από όλες τις θρησκείες και το χρησιμοποίησαν ως ένα ακόμα αντικείμενο φόβου, δύναμης και χειραγώγησης.
Ο κεραυνός χρησιμοποιήθηκε ως το ακόντιο του θεού Δία, ως ένα όπλο καταστροφής, αλλά και πολλές άλλες θεότητες για να προκαλέσουν πανικό και σύγχυση στον λαό προκαλούσαν καταιγίδες. Μια μεγάλη καμπάνα με τον μελωδικό και έντονο ήχο ήταν το κατάλληλο εργαλείο για να προμηνύσει ένα θρησκευτικό γεγονός.
Αν καθίσουμε και παρατηρήσουμε το αποτέλεσμα των έντονων φυσικών και μη ήχων στον άνθρωπο, θα δούμε οτι πάντα προκαλούν έντονα και δυνατά συναισθήματα. Φόβο, πανικό ή και αίσθημα δύναμης. Κάποιοι λένε πολύ σωστά ότι η βιομηχανική επανάσταση δεν θα είχε πάρει την έκταση που πήρε αν δεν την ακολουθούσαν οι έντονοι επαναλαμβανόμενοι ήχοι των τεράστιων μηχανημάτων και επίσης, πολύ σωστά, λένε κάποιοι πως τα κανόνια δεν θα ήταν δραστικά και δεν θα είχαν το αποτέλεσμα που είχαν αν δεν ακολουθούσε την έκρηξη τους και ο ανάλογος ήχος!
Θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε αυτή την ομάδα ήχων ως ηχητικό ιμπεριαλισμό και η καλύτερη χρήση τους -εκτός απο θρησκευτικούς λόγους- θα ήταν για τον πόλεμο. Ήχοι έντονοι, άλλοτε κοφτοί και πριμαριστοί και άλλοτε επαναλαμβανόμενοι, προκαλούσαν και προκαλούν και θα προκαλούν τον φόβο και τον πανικό στους ανθρώπους.
Από ότι βλέπουμε, από αρχαιοτάτων χρόνων, ο άνθρωπος μέσα από την παρατήρηση κατάφερε να δαμάσει και να χρησιμοποιήσει για τον κατάλληλο σκοπό τον ήχο στην κατάλληλη του ένταση. Είναι ένας ακόμα λόγος για να συνειδητοποιήσουμε την σημασία του ήχου και κατά πόσο συνέβαλε στην εξέλιξη του είδους μας, σε όλους τους τομείς.
