Ο μοντερνισμός στηρίχθηκε στη βεβαιότητα πως η ζωή μπορεί να συναντήσει την ευτυχία

Ο μοντερνισμός στηρίχθηκε στη βεβαιότητα πως η ζωή μπορεί να συναντήσει την ευτυχία

Το κείμενο αυτό γράφτηκε με αφορμή την έκθεση σχεδίων και τρισδιάστατων κολλάζ στην αίθουσα τέχνης Τερρακόττα στη Θεσσαλονίκη.

Έξοδος

Ο μοντερνισμός στηρίχθηκε στη βεβαιότητα πως η ζωή μπορεί να συναντήσει την ευτυχία αρκεί να επικρατήσει στην ανθρώπινη κοινότητα η έλλογη σκέψη. Με τη νόηση η μοντέρνα κοσμοθεωρία θέλησε να υπερβεί το ψυχικό στάδιο της παιδικότητας, η οποία δεν μπορεί πλέον να δώσει απάντηση στα νέα ερωτήματα του “σύγχρονου ανθρώπου”. Από εδώ και στο εξής οι άνθρωποι θα αναζητήσουν το νόημα του κόσμου, της ζωής και των πραγμάτων πέραν από φαντασιακές διηγήσεις.

Επιζητούν τις βέβαιες εξηγήσεις των κανόνων της φυσικής και όχι μυθικές διηγήσεις. Η μοντερνικότητα θέτει ως προϋπόθεση για την προσέγγιση της αλήθειας την απόφαση του ανθρώπου να εξηγήσει τον κόσμο όχι με μύθους αλλά με την έλλογη και κριτική του ικανότητα. Ο σημερινός τεχνικός πολιτισμός αποτελεί μόρφωμα της θεμελιακής αυτής προϋπόθεσης.

Όμως η θέληση της “νέας εποχής” να αφυπνίσει τη συνείδηση, ώστε να ξεχάσει της συνήθειες του παιδιού, δημιουργούσε νέες απορίες και ερωτήματα που ήταν αδύνατο να απαντηθούν μόνο με τη λογική. Μην ξεχνάμε πως ο μύθος ως απάντηση περιείχε ερμηνευτική ολότητα, δηλαδή δεν άφηνε αναπάντητο κανένα μυστήριο γύρω από την ύπαρξη του θεού, του κόσμου και του ανθρώπου.

Καθώς ο κόσμος των μαθηματικών εξισώσεων επικράτησε, επειδή ήταν περισσότερο παραγωγικός, η απόδοση των μηχανών κατάφερε να παράγει υλικά αγαθά, αρκετά να τρέφουν τις μαζικές μοντέρνες κοινωνίες. Οι νέες υλικές συνθήκες οδήγησαν τη μαζική κοινωνία στην απολυτοποίηση της αξίας των μηχανών και της αποδοτικότητάς τους. Οι άνθρωποι αφοσιώθηκαν εμμονικά στη δυνατότητα ευρύτερης εφαρμογής νέων μεθόδων εκμηχάνισης της παραγωγής, της κατοικίας, της τέχνης…

Καθώς μεταβλήθηκε η οικονομία – ο τρόπος με τον οποίο δουλεύουμε καθημερινά – μεταβλήθηκε και ο ψυχισμός των ανθρώπων, δηλαδή η ποιότητα και η ένταση των βιωμάτων. Τώρα οι δουλειές απαιτούσαν την υποταγή του μυαλού και του σώματος στο παραγόμενο προϊόν αλλάζοντας έτσι το βιορυθμό της καθημερινής ζωής. Μεταβλήθηκε και ο τρόπος και το είδος των επιθυμιών. Οι άνθρωποι απομακρύνθηκαν επίσης από το φρέσκο αέρα του δάσους και της θάλασσας, αποξενώθηκαν από συγγενείς και φίλους.

Αυτή η εξέλιξη δημιούργησε μια παράδοξη κατάσταση: ενώ απομονωνόμαστε από τη φύση και τους άλλους ολοένα και πιο πολύ, πρέπει, παρ’ όλα αυτά, απέναντι στα καθήκοντά μας να παραμένουμε συνεπείς, δηλαδή να μην εκδηλώνουμε την εμπλοκή που μας δημιουργεί το ασύμβατο των ψυχικών μας ορμών με τη μάσκα που καθημερινά βάζουμε, πριν βγούμε από το διαμέρισμα.

Στην ιδιωτική σφαίρα σιωπούμε καθώς οι μοντέρνοι καιροί, ενώ παρέχουν βέβαια μεγάλες ανέσεις – ηλεκτρικές σκούπες, ηλεκτρικές οδοντόβουρτσες, ηλεκτρικά παπλώματα, ηλεκτρονικό σεξ κλπ. – δεν μπορούν να καλύψουν συνολικά την ανθρώπινη συνείδηση. Η χαρά, ο πόνος, η γέννηση και η φθορά δε γίνεται ποτέ να εξηγηθούν από συσκευές.

Πρέπει εδώ να παραδεχτούμε, βέβαια, πως η χρήση συσκευών και διευκολύνει και αισθήματα προκαλεί. Ο ανθρώπινος ψυχισμός, παρόλα αυτά, δεν εξαντλείται όμως ούτε στη χρηστικότητα ούτε στη χρησιμότητα των αντικειμένων. Τα αντικείμενα διεγείρουν μεν αισθήματα όμως σε καμία περίπτωση δεν τα αντικαθιστούν. Με λίγα λόγια, ο μοντέρνος τρόπος ζωής – με τα θετικά και τα αρνητικά – από τη μια προτιμά την εξωστρέφεια ως τρόπο επικοινωνίας με τον περίγυρο ενώ, από την άλλη, τα ανικανοποίητα ορμέμφυτα βάζουν τον ανθρώπινο ψυχισμό σε μεγάλες περιπέτειες…

Όμως στη παράδοξη αυτή πορεία συνέβη και κάτι πολύ σημαντικό: η κοσμοθεώρηση του μοντερνισμού, πέρα από ήπιες ή πιο αιμοβόρες ανακαλύψεις, έθεσε το πρωτοποριακό πράγματι αίτημα αυτονομίας των ανθρώπων από τις αυθεντίες, δηλαδή για την ελεύθερη από κοινωνικούς καταναγκασμούς αυτοπραγμάτωση της ανθρώπινης συνείδησης. Η οικονομία αυτονομήθηκε από τους βασιλιάδες, η πολιτική από τους λίγους πλούσιους. Τέλος, η επιστήμη και οι τέχνες αυτονομήθηκαν από τη στενή επίβλεψη της χριστιανικής εκκλησίας. Διαφυλάχθηκε έτσι η πνευματική αυτονομία “χώρων του ανθρώπου”, όπου η διάνοια επεξεργάστηκε και εξέφρασε όχι μόνο τον ορθολογισμό της αλλά και βαθύτερες συνειδητές ή ασυνείδητες στιγμές της…

Η διακινδύνευση στο όνειρο

Το χάσμα που χωρίζει την πραγματικότητα από τον κόσμο ως τόπο πραγμάτωσης του ονείρου ήταν το ζητούμενο της τέχνης όλων των πολιτισμών και όλων των σταδίων της ανθρώπινης αυτοσυνειδησίας. Με την εικαστική δημιουργία αποτολμάται η έκφραση εκείνου του στοιχείου της ζωής που βρίσκεται πιο πέρα από το προφανές, αναζητάται τρόπος έκφρασης του διαβλεπόμενου, των διορατικών ικανοτήτων της συνείδησης.

Η τέχνη – ως χώρος πραγμάτωσης της ανθρώπινης αυτοσυνειδησίας – κάνει δυνατή την έξοδο από τις αυτονόητες αξίες της καθημερινότητας. Είναι η ψυχική-τεχνική διαδικασία αντιπαράθεσης με υλικά και μέσα ώστε να “αντικειμενοποιηθούν” πτυχές της εσωστρέφειας του υποκειμένου. Η εσωστρέφεια αποτελεί την απαρχή του έργου τέχνης. Η τέχνη δηλώνει την προσπάθεια κατανόησης της μη αυτονόητης σχέσης, με την οποία η υποκειμενικότητα υπάρχει με την κοινότητα, το εγώ με τους άλλους.

Η πραγματικότητα υπήρχε πάντα και για όλους. Δεν ήταν όμως ποτέ η ίδια για όλους. Η τέχνη αίρει τις απολυτοποιήσεις της πραγματικότητας, προσπαθώντας να διαφυλαχθεί χώρος για μια προσωπική κατανόηση της ανθρώπινης κατάστασης. Το έργο τέχνης γίνεται κατ’ αυτό τον τρόπο προσωπικό μονοπάτι, δίοδος επικοινωνίας ανάμεσα σ’ αυτό που υπάρχει πραγματικά και σ’ εκείνο που δεν έχει έλθει ακόμα. Το έργο τέχνης αποτελεί απόσπασμα ονείρου, εξωτερίκευση του φαντασιακού μας κόσμου, ενός κόσμου που μας ανήκει μεν αλλά δεν είναι ακόμα εδώ.

Το φαντασιακό αποτελεί τη δύναμη εκείνη που ωθεί την ανθρώπινη ύπαρξη να εννοήσει και να ενώσει παραστάσεις από τον κόσμο με τον εσώτερο ψυχολογικό χρόνο. Ο υπαρκτικός χρόνος του ανθρώπου, επειδή σε ένταση, ροϊκότητα και έκταση δε σχετίζεται με τον χρόνο των φαινομένων της φύσης, δηλαδή με ένα ενιαίο τρόπο μέτρησης, είναι μοναδικός για τον κάθε άνθρωπο και υπάρχει μόνο στη διάσταση του παρόντος.

Σε ένα παραμόνιμο υπαρκτικό “εδώ και τώρα” ενοποιούνται αέναα εντός μας η ανάμνηση του χθες και η αναμονή του αύριο. Όλοι μας ζούμε σ’ ένα ατελεύτητο παρόν, το οποίο εκτείνεται άπειρα προς το παρελθόν και άπειρα προς το μέλλον. Στα πλαίσια της υπαρκτικής διάστασης του χρόνου καλείται το υποκείμενο να συνταιριάξει τη χτεσινή ανάμνηση με την προσμονή του επερχόμενου.

Η ύπαρξη κινητοποιείται διαρκώς ώστε να επανεντάξει τη παιδικότητα και την ακαθόριστη παράσταση του μέλλοντος στην εμπειρική διάσταση του τώρα. Από αυτήν την άποψη η εμπειρία του παρόντος μοιάζει δομικά με την έμπειρα του ονείρου, αφού και σ’ αυτή συναρμόζονται, με ασυνείδητο τρόπο, τα περασμένα με τα τωρινά και τα επερχόμενα. Η σκοτεινή εμπειρία του ονείρου μοιάζει με αυτήν του παρόντος στο ότι και στις δύο μορφές εμπειρίας η ύπαρξη κινείται διαρκώς μεταξύ ορατού και ακαθόριστου, μεταξύ πραγματικού και φανταστικού…

Τα κολλάζ και τα αόρατα σημεία

Στην παιδική ματιά πραγματικότητα και φαντασία δε διαχωρίζονται. Στο παιδί δε χρειάζεται η εσωστρέφεια ούτε η εξωστρέφεια, για να επικοινωνήσει με τους άλλους. Το παιδικό κοσμοείδωλο προϋποθέτει κάθε στιγμή την ενότητα εικόνας και νοήματος. Αυτό δε σημαίνει πως κάθε παιδική εικόνα είναι συνδυασμένη με κάποιο θετικό νόημα. Ο εφιάλτης κατατρέχει και την παιδική ψυχολογία. Κάθε στιγμή η κοσμοεικόνα του παιδιού μπορεί να ανακαλύψει ένα άλλο νόημα.

Όμως και η νέα νοηματική εκδοχή βρίσκεται άμεσα συνδυασμένη με κάποια πραγματική ή φανταστική εικόνα. Έτσι η παιδική νοηματοδότηση μιας παράστασης – μέχρι να επέλθει η επικράτηση του έλλογου συσχετισμού συγκεκριμένων εικόνων με συγκεκριμένες σημασίες – είναι κάθε φορά διαφορετική αλλά σε καμία περίπτωση πολλαπλή. Αντίθετα τα όνειρα των ενήλικων είναι αποσπασματικά.

Οι ονειρικές παραστάσεις των ενηλίκων συγκροτούνται από πλήθος διαφορετικών πραγματικών στοιχείων, τα οποία και στην πραγματικότητα και στο συμβολισμό του ονείρου επιδέχονται περισσότερες από μία ερμηνεία. Το όνειρο της ενηλικίωσης προκύπτει από την πολύπλευρη και δυσθεώρητη σχέση συνειδητού – ασυνειδήτου. Το παιδί “ψυχολογεί” με αφέλεια.

Οι ονειρικοί συνειρμοί των ενήλικων περιέχουν πραγματικά στοιχεία, τα οποία αντλούνται από τις αποκρυσταλλωμένες πλέον σχέσεις του υποκειμένου με τον έξω κόσμο. Απεναντίας, η ψυχολογική σκηνή, πάνω στην οποία διαδραματίζονται τα παιδικά όνειρα, δε δεσμεύει τη φαντασία και το “παράλογο” να διευρύνουν σε περιεχόμενο τη “σημασία” του κόσμου. Εδώ, δηλαδή, η εμπειρία του κόσμου – το πραγματικό – αποτελεί συστατικό στοιχείο της ονειρικής παράστασης, ο κόσμος είναι τμήμα μόνον ενός απεριόριστου συνδυασμού δυνατοτήτων της παιδικής σκέψης στο να σχηματίζει εικόνες και σημασίες.

Θα έλεγε κανείς πως η διαδικασία του παιδικού σχηματισμού παραστάσεων μοιάζει με αυτήν του κολλάζ. Το κολλάζ συντίθεται από κομμάτια υλικών που η προηγούμενη θέση τους ανήκε σ’ ένα διαφορετικό οργανικό σύνολο, του οποίου η σημασία ήταν άλλη από αυτήν που θα προσλάβει στη νέα εγκατάστασή του. Η αποκοπή μέρους ενός συνόλου και η τοποθέτησή του σε μια σύνθεση με νέο νόημα δεν αναιρεί το ρόλο του συγκεκριμένου κομματιού ως “σημείου” σ’ ένα προϋπάρχον νόημα. Το κομμάτι του υλικού που αποκόπτεται αφαιρείται από ένα σύνολο “σημείων”, που συγκροτούσαν πριν μια κάποια αφήγηση.

Η εκ νέου τοποθέτησή του παρέχει τώρα στο δημιουργό δυνατότητες νέας νοηματοδότησής του στα πλαίσια μιας νέας σημασίας. Η συνειδητή αποδόμηση ενός προηγούμενου “νοήματος” συμβαίνει όχι μόνο μέσω της αποκοπής των μερών του αλλά κυρίως μέσω της νέας σύνθεσης που θα ακολουθήσει. Με αυτή την έννοια η παράσταση που δημιουργείται βρισκόταν “εν μέρει” κρυμμένη στα υλικά και στη σύνθεση που μόλις διασπάστηκε.

Ο δημιουργός διασπά μέρη της προηγούμενης αφήγησης φωτίζοντας μια μέχρι λίγο πριν αόρατη ιστορία. Πρόκειται για το αλφάβητο υλικών, το οποίο μέσω του νέου συνδυασμού φθόγγων δίνει συλλαβές, λέξεις και προτάσεις που φτιάχνουν μια νέα ιστορία. Πρόκειται για την αποκρυπτογράφηση ενός ακόμα νοήματος, το οποίο -αόρατο- υπήρχε και πριν τον εντοπισμό του.

Όπως ακριβώς στο όνειρο: τις εικόνες μέσω των οποίων μας μιλά θα μπορούσαμε να τις φανταστούμε κι έξω από το όνειρο, το νόημα όμως που μεσολαβούν τούτα τα σημάδια δε μπορούμε να το εντοπίσουμε στο επίπεδο του προφανούς και αυτονόητου. Έτσι ακριβώς και στην τεχνική του κολλάζ χρησιμοποιούνται “υλικά σημεία” που τα συναντούμε δίπλα μας καθημερινά αλλά τα παραβλέπουμε.

Από μόνα τους δε δηλώνουν τίποτα, δεν είναι φορείς κάποιου μηνύματος. Η δημιουργική αποκοπή τους από την “ασήμαντη” συνάφεια, στην οποία κείτονταν πιο πριν, και η ενσυνείδητη (ή ασυνείδητη) εκ νέου παράθεσή τους αποκωδικοποιεί τώρα ένα κρυφό ποίημα, μια διήγηση συντιθέμενη από εικόνες που πιο πριν ήταν αόρατες αλλά υπαρκτές. Τα αισθήματα που μεσολαβούνται από τη λογικά “ασυνάρτητη” ονειρική παράσταση αγγίζουν μια πτυχή του ψυχικού μας κόσμου, η οποία, μέχρι να αποτυπωθεί σε εικόνα, υπήρχε αλλά χωρίς να την έχουμε υποψιαστεί.

Τα κολλάζ, όπως και τα όνειρα, είναι γέφυρες μεταξύ υπαρκτού και αόρατου. Είναι σημειώσεις από το αόρατο ημερολόγιο των ανθρώπων καθώς πορεύονται στη μέρα της ζωής και στη νύχτα του θανάτου…

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Παρακαλώ εισάγετε το σχόλιο σας!
Παρακαλώ εισάγετε το όνομά σας