Orlan: Γαλλίδα καλλιτέχνης, γνωστή για το έργο της με τις πλαστικές χειρουργικές

Orlan: Γαλλίδα καλλιτέχνης, γνωστή για το έργο της με τις πλαστικές χειρουργικές

Η “Μεταμόρφωση της Αγίας Ορλάν” είναι ο τίτλος ενός έργου τέχνης που παραπέμπει στη θρησκευτική εικονογραφία. Όμως, σε αυτήν την περίπτωση, αναφέρεται σε ένα έργο, του οποίου η ίδια η δημιουργός το έχει χαρακτηρίσει ως βλάσφημο. Είναι το έργο της Γαλλίδας καλλιτέχνιδας, που είναι γνωστή με το όνομα Ορλάν (Orlan, ενώ το κανονικό της όνομα Mireille Porte), ένα έργο που έχει ξεκινήσει το 1990 ως ένα σχέδιο μιας σειράς πλαστικών χειρουργικών επεμβάσεων λεπτομερώς προσχεδιασμένων και καταγεγραμμένων, που στοχεύουν στην αυτο-μεταμόρφωση της καλλιτέχνιδας.

Η Ορλάν, που πρόσφατα επισκέφτηκε τη χώρα μας και παρουσίασε στην Ελλάδα το έργο της Carnal Art, χρησιμοποιεί την πλαστική χειρουργική για να κατασκευάσει τη δική της ατομικότητα και να αναμορφώσει την ταυτότητά της και διακηρύττει πως η δουλειά της αντιτίθεται στα πρότυπα της ομορφιάς και στην ιδέα της Ιδανικής Γυναίκας. Βεβαίως, δεν παρωδεί την πλαστική χειρουργική αλλά τη χρησιμοποιεί ανατρεπτικά, για να ασκήσει κριτική στους καθιερωμένους κώδικες σχετικά με τα δύο γένη, που υπαγορεύουν τα πρότυπα της “γυναικοσύνης”, στα οποία κάθε άνθρωπος που επιθυμεί να είναι γυναίκα πρέπει να προσαρμοστεί. Το έργο της Ορλάν αναμφισβήτητα θέτει μια σειρά ερωτημάτων και μπορεί να χαρακτηρισθεί ως προκλητικό. Οι περφόρμανς της χαρακτηρίζουν την ταυτότητα της ενώ η ίδια, εκτός του να αναδομεί και να αναμορφώνει το σώμα της, “κατασκευάζει” τον εαυτό της.

Η “Παρέμβαση” της Ορλάν (ένα από τα ονόματα που έχει δώσει στη δουλειά της) βασίζεται στην κοινώς αποδεκτή άποψη ότι το πρόσωπο, η εμφάνιση -πρέπει να- εκφράζει την εσωτερική εικόνα. Υποστηρίζει ότι αναδομεί το σώμα της στην προσπάθεια να εκφράσει την προσωπικότητά της, όπως η ίδια την αντιλαμβάνεται. Με άλλα λόγια, το σώμα, η εξωτερική εμφάνιση, η παράσταση του εαυτού μας, πρέπει να προσαρμόζεται σε αυτό που αποκαλούμε εαυτό, στην εσωτερική πραγματικότητα, παρότι αυτό δεν συμβαίνει συχνά. Στην αρχή κάθε επέμβασής της η καλλιτέχνης διαβάζει ένα απόσπασμα από ένα κείμενο της ψυχαναλύτριας Eugenie Lemoine Luccioni:

“Το δέρμα παραπλανεί… οι κακές συναλλαγές που χαρακτηρίζουν τις ανθρώπινες σχέσεις οφείλονται στο ότι κανείς δεν είναι αυτό που έχει… Έχω το περίβλημα του αγγέλου αλλά είμαι τσακάλι… το δέρμα ενός μαύρου αλλά είμαι άσπρος, το δέρμα μιας γυναίκας αλλά είμαι άνδρας: ποτέ δεν έχω το δέρμα αυτού που είμαι. Δεν υπάρχει εξαίρεση στον κανόνα γιατί ποτέ δεν είμαι αυτό που έχω”.

Η Ορλάν πιστεύει ότι “με τη βοήθεια της πλαστικής χειρουργικής είναι δυνατόν να ταιριάξει η εσωτερική με την εξωτερική εικόνα”.

Παρόλο που αντιτίθεται στην ιδέα της ψυχής και σε έναν ουσιώδη εαυτό, αποδεικνύει πως λαμβάνει ως προϋπόθεση την ύπαρξη κάποιου σταθερού, φερ’ ειπείν της προσωπικότητας. Λέει: “νομίζω ότι μπορούμε να επαναφέρουμε την εξωτερική εμφάνιση στην πραγματικότητα”. Αυτό υπονοεί ότι η εμφάνιση είναι ψεύτικη ή τουλάχιστον ότι δεν είναι πάντα αληθινή κι ότι υπάρχει μια πραγματικότητα που διαφέρει από την εμφάνιση, στην οποία η τελευταία πρέπει να προσαρμοστεί. Φαίνεται ότι, σύμφωνα με την Ορλάν, αυτή η πραγματικότητα βρίσκεται κρυμμένη στη βαθύτερη έννοια του εαυτού της και μέχρι στιγμής δεν αντανακλάται ούτε στο κορμί ούτε στο πρόσωπό της.

Η Ορλάν επιθυμεί την απεικόνιση της προσωπικότητάς της μέσω της μεταμόρφωσής της. Θεωρεί το πρόσωπό της ως μάσκα: η ιδέα της μάσκας υποδηλώνει την ύπαρξη κάτι αληθινού πίσω απ’ αυτήν ενώ η ίδια η μάσκα συνδέεται με έννοιες όπως υποκρισία, θεατρικότητα και εξαπάτηση. Η καλλιτέχνης έχει δηλώσει πολλές φορές ότι αυτό που κάνει είναι τρανσεξουαλισμός από γυναίκα σε γυναίκα. Όντας ευάλωτη, τρυφερή και ντροπαλή αναγκάστηκε να δημιουργήσει μια επιθετική, σκληρή προσωπικότητα από την οποία τώρα προσπαθεί να αποδεσμευτεί. Το εύτρωτο, η τρυφερότητα και η ατολμία γενικώς θεωρούνται χαρακτηριστικά της θηλυκότητας ενώ η επιθετικότητα και η σκληρότητα γνωρίσματα του ανδρισμού. Επομένως, αυτό που η Ορλάν μοιάζει να υπονοεί είναι πως φορά μια μάσκα ανδρισμού, την οποία προσπαθεί να αφαιρέσει για να μπορέσει να αποκαλύψει τον τρυφερό θηλυκό εαυτό της. Επιδιώκει να αφαιρέσει τη μάσκα – το πρόσωπο της όπως αυτό είναι – για να αποκαλύψει την αληθινή της προσωπικότητα. Ποια είναι όμως αυτή; …

Όπως υποστηρίζει η Parveen Adams στο The Emptiness of the Image αυτό που επιδεικνύει η περφόρμανς της Ορλάν είναι ότι “δεν υπάρχει εσωτερικό για να αποκαλυφθεί”. Το ανασήκωμα του προσώπου της αποκαλύπτει ότι δεν υπάρχει τίποτα πίσω από αυτό, γιατί κάτω από την απομακρυσμένη σάρκα το μόνο που απομένει είναι το κενό. Το πρόσωπο της Ορλάν δεν είναι μια μάσκα, όπως αυτή υποστηρίζει: αν ήταν έτσι, κάτι άλλο θα βρισκόταν πίσω από αυτό. Η περφόρμανς της ουσιαστικά αποδεικνύει πως δεν υπάρχει κάποια ουσιώδης υπόσταση πίσω από την εμφάνιση, ότι δεν υπάρχει “εσωτερική πλευρά”. Η εγχείρηση-παράσταση της καλλιτέχνιδας καταλύει το διαχωρισμό ανάμεσα στο εσωτερικό και το εξωτερικό, το κρυμμένο και το εμφανές και αντιτίθεται στην καθιερωμένη άποψη του δέρματος, της σάρκας, ως αυτού που βρίσκεται ανάμεσα στα δυο. “Αυτό που παρουσιάζεται είναι ένα πρόσωπο ως μια εξωτερική εμφάνιση χωρίς υπόσταση…”.

Η αναζήτηση για την αληθινή Ορλάν επιδεικνύει την αδημονία να αποκαλυφθεί μια ουσιώδης αλήθεια πίσω ή κάτω από τη μάσκα του παρουσιαστικού. Η ίδια η Ορλάν ισχυρίζεται πως θέλει να βρει αυτό που θεωρεί πως είναι το βαθύτερο, το πιο ασύλληπτο κι απροσδιόριστο μέσα της. Εμείς, ως θεατές, απ’ την άλλη, αναζητούμε την Αληθινή Ορλάν, επιθυμούμε να τη δούμε να αποκαλύπτεται σε εμάς. Προσμένοντας την εύρεση της Αληθινής Ορλάν, δοκιμάζουμε να διερευνήσουμε το παρελθόν της.

Όμως αυτή έχει καλύψει τα χνάρια της καλά, έχει φτάσει να πάρει ακόμη κι άλλο όνομα, για αυτό λίγα μπορούμε να ανακαλύψουμε κοιτάζοντας πίσω. Αναγκαζόμαστε τότε να εμπιστευτούμε τα λόγια της και περιμένουμε τη μελλοντική εικόνα της Ορλάν, την τελική ολοκληρωμένη εξωτερική εικόνα της που θα αντανακλά και θα αποκαλύπτει την πραγματική εσωτερική εικόνα του εαυτού της. Και στις δυο περιπτώσεις ξεχνάμε και δε λαμβάνουμε υπ’ όψη μας το παρόν. Θεωρούμε ότι η Πραγματική Ορλάν βρίσκεται είτε στο παρελθόν είτε στο μέλλον.

Έτσι, παραμένει ασύλληπτη, κι ο θεατής μετά την άκαρπη προσπάθειά του να ανακαλύψει κάτι απτό, κάτι πραγματικό, πέρα απ’ αυτό που παρουσιάζεται στα μάτια του, δοκιμάζει μια απογοήτευση, όταν ανακαλύπτει ότι δεν υπάρχει κάτι πιο βαθύ απ’ την επιφάνεια. Αυτό όμως που το έργο της Ορλάν μας αναγκάζει να δούμε είναι ότι δεν υπάρχουν ξεκάθαρα όρια μεταξύ της εμφάνισης και της ουσίας, χωρίς βέβαια αυτό να σημαίνει πως τα πάντα είναι μια ψευδαίσθηση, μια μάσκα που δεν αφαιρείται. Αυτό που μπορεί ίσως κάποιος να πει είναι πως η πραγματικότητα, η ουσία και η αλήθεια, δεν γίνεται να διαχωριστούν από την εμφάνιση;

Η Ορλάν χειρουργείται μόνο υπό τοπική αναισθησία, θέλοντας να διατηρεί τις αισθήσεις της κατά τη διάρκεια της επέμβασης-περφόρμανς, για να μπορεί να σχολιάζει, να διαβάζει και να συζητά με τους θεατές που παρακολουθούν τις επεμβάσεις της από κάμερες. Η καλλιτέχνης δεν παρατηρεί απλώς τον εαυτό της για να ελέγχει τη μοίρα του σώματός της, αρνούμενη την παθητικότητα του ασθενή. Σκηνοθετεί ολόκληρη την παράσταση και συμμετέχει σ’ αυτήν ενεργά.. Δεν υποχωρεί ως αντικείμενο του αρσενικού βλέμματος και της χειραγώγησης.

Σαν τη Μέδουσα η Ορλάν τιμωρεί τον ηδονοβλεψία για την επιθυμία του να την κοιτάξει. Παρόλο που γνωρίζει πολύ καλά ότι η θέα του ανοιγμένου της σώματος μας αναγκάζει να τραβήξουμε αλλού τη ματιά μας, προτρέπει το θεατή να μην επηρεασθεί από την εικόνα και να στοχαστεί αυτό που βρίσκεται πίσω απ’ αυτήν. Αλλά το θέαμα είναι αβάσταχτο, οδυνηρό και ο θεατής νιώθει προδομένος που τον ανάγκασαν να κοιτάξει. Η Ορλάν λεει πως μπορεί να βλέπει το ίδιο της το σώμα ανοιγμένο χωρίς να υποφέρει.

Αυτή μπορεί αλλά όχι κι ο θεατής. Ο θεατής υποφέρει κοιτάζοντάς την κι αν πιστέψουμε τα λεγόμενά της, τελικά μόνο αυτός υποφέρει. “Οι εικόνες μου τυφλώνουν” λέει η Ορλάν, παραδεχόμενη έτσι την τιμωρία που επιβάλλει στον θεατή που τόλμησε να κοιτάξει. Έτσι ο θεατής μετατρέπεται σε θύμα, γινόμενος μάρτυρας σε κάτι που πραγματικά δε θέλει να δει. Αυτό ανατρέπει τους ρόλους: Η Ορλάν δεν είναι πια το αντικείμενο του βλέμματος. Ο θεατής μετατρέπεται στο αντικείμενο και μ’ αυτόν τον τρόπο η Ορλάν ανακτά πίσω την υποκειμενικότητά της.

Σύμφωνα με το Λακάν, όπως αναφέρεται από την Πέγκυ Φέλαν, η επιθυμία του να δεις είναι η εκδήλωση της επιθυμίας του να σε δουν. “Seeing the other is a social form of self-reproduction. For in looking at the other we seek to re-present ourselves to ourselves” [5]. Όταν η Ορλάν βλέπει και κοιτάζει την κάμερα και επικοινωνεί μέσω αυτής με τους θεατές, ουσιαστικά αναπαριστά κι αναπαράγει τον εαυτό της για τον εαυτό της, επιβεβαιώνει την υποκειμενικότητα της. Με το να μην παραμένει παθητική και επιστρέφοντας το βλέμμα του θεατή – του βλέποντα – καθορίζει και βεβαιώνει την ίδια της την ύπαρξη τη στιγμή της επέμβασης.

Η Ορλάν βλέπει να την βλέπουν κι ο θεατής μετατρέπεται σε μάρτυρα της δόμησης, της δημιουργίας του εαυτού της. Χωρίς το μάρτυρα η προσπάθειά της ποτέ δε θα μπορεί να είναι επιτυχής. Ο θεατής-μάρτυρας ουσιαστικά επικυρώνει την ταυτότητα της κι ο λόγος που τα βίντεο και οι φωτογραφίες των επεμβάσεων της είναι τόσο σημαντικά είναι γιατί καταγράφουν τη διάρκεια της επέμβασης τη στιγμή που η Ορλάν ουσιαστικά κατασκευάζει τον εαυτό της, αναμορφώνοντας τον, δηλώνει κι επικυρώνει την ταυτότητά της μέσω της ενεργής παρουσίας της. Έτσι, η Ορλάν δεν είναι πια το άτομο πριν την εγχείρηση ή το αποτέλεσμα αυτής: η εγχειρισμένη Ορλάν. Είναι πάνω απ’ όλα η εγχειριζόμενη Ορλάν, η ανοιχτή και ανοιγμένη Ορλάν.

Η ταυτότητα της Ορλάν παραμένει ακαθόριστη και προσωρινή καθώς σχεδιάζει πάντα κάποια νέα επέμβαση για το μέλλον (παρότι τα τελευταία χρόνια έχει σταματήσει τις επεμβάσεις, δεν έχει τελειώσει με αυτές). Το ποια είναι -ή θα είναι- η Ορλάν μένει να καθοριστεί μόνο όταν η Μεταμόρφωσή της ολοκληρωθεί κι όσο δεν είναι ξεκάθαρο πότε θα τελειώσουν οι επεμβάσεις, αυτό είναι αδύνατο.

Φαίνεται όμως πως κι η ίδια σκόπιμα αφήνει την εμφάνισή της, το σώμα της, σε αυτή τη ρέουσα κατάσταση. Φαίνεται κι η ίδια να μην ενδιαφέρεται για την ολοκληρωμένη, τελειωτική εικόνα του εαυτού της. Όμως, αφού το εξωτερικό της παρουσιαστικό συνεχώς αντανακλά την εσωτερική της εικόνα κι αυτή η εξωτερική εμφάνιση διαρκώς μεταλλάσσεται και πάντα παραμένει ακαθόριστη και ατελείωτη, το μόνο που μπορεί κάποιος να συμπεράνει- και σύμφωνα πάντα με τα λεγόμενά της- είναι ότι και αυτή η εσωτερική εικόνα της Ορλάν- η ιδέα που έχει για τον πραγματικό εαυτό της, που βρίσκεται κρυμμένος μέσα της και αυτή προσπαθεί να καθρεφτίσει στο εξωτερικό παρουσιαστικό της- είναι με τη σειρά της ακαθόριστη και ρέουσα. Το γεγονός, λοιπόν, ότι πάντα προγραμματίζει μια παραπάνω επέμβαση και το ότι το πρότζεκτ της δεν έχει καθορισμένο σχέδιο και πλάνο, το ότι δεν ξέρει πόσες επεμβάσεις μπορεί ακόμη να χρειαστεί, για να ολοκληρωθεί η μεταμόρφωσή της αποδεικνύει ότι ούτε η ίδια δεν έχει μια καθορισμένη ιδέα της εσωτερικής της εικόνας, του ενδότερου εαυτού της, και τι χρειάζεται για να εκφραστεί αυτό. Είτε ισχύει το ένα (μια εσωτερική εικόνα του εαυτού της που διαρκώς αλλάζει ) είτε το άλλο (είτε αυτή η εικόνα είναι κάτι που διαφεύγει κι απ’ την ίδια την Ορλάν) γεγονός παραμένει πως η ταυτότητα της Ορλάν δεν είναι ούτε σταθερή ούτε ξεκάθαρη.

Ποιός όμως μπορεί να μιλήσει για μια σταθερή, καθορισμένη ταυτότητα; Σύμφωνα με τη Τζούντιθ Μπάτλερ, δεν υπάρχει κάποιο ουσιαστικό χαρακτηριστικό που να καθιστά το “εγώ” αλλά η επανάληψη κάποιων πράξεων. (είμαι γυναίκα όχι γιατί έχω γεννηθεί έτσι, αλλά γιατί καθημερινά ενεργώ σαν γυναίκα). Όταν, όμως, η επανάληψη τερματιστεί, τίποτα δεν απομένει, για να εδραιώσει την κατηγορία. Ο καθορισμός της ταυτότητας εξαρτάται άμεσα από την διαρκή επανάληψη. Το γεγονός ότι η Ορλάν επαναλαμβάνει τις επεμβάσεις και διαρκώς προγραμματίζει καινούριες, μη μπορώντας να προσδιορίσει πότε θα ολοκληρωθεί το σχέδιό της και κατ’ επέκταση η ολοκλήρωση της αναμόρφωσης της ταυτότητάς της, ίσως να οφείλεται σε αυτό. Με αυτό τον τρόπο η Ορλάν δημιουργεί τη δική της ταυτότητα όχι ως σταθερή, προσδιορισμένη και καθορισμένη αλλά ως μια ταυτότητα που διαρκώς επαναπροσδιορίζεται και διαμορφώνεται.

Πίνακας περιεχομένων

Αναφορές

  1. Αναφέρεται από την Orlan στην “Intervention” (μετάφρ. Tanya Augsburg και Michael A. Moos) σε The Ends of Performance Peggy Phelan και Jill Lane (επιμ.), σελ. 317.
  2. Orlan, “Intervention”, σελ. 318.
  3. Parveen Adams, “Operation Orlan” in The Emptiness of the Image Psychoanalysis and Sexual Difference.
  4. Αναφέρεται σε Philip Auslander, “The surgical self alteration and identity”, σε From Acting to Performance.
  5. Peggy Phelan, Unmarked, σελ. 21.

Βιβλιογραφία

  1. Adams, Parveen, ‘Operation Orlan” σε The Emptiness of the Image: Psychoanalysis and Sexual Difference, Routledge, 1996, Λονδίνο, σελ. 141-159.
  2. Augsburg, Tanya, “Orlan’s Performative Transformations of Subjectivity” σε Peggy Phelan και Jill Lane (επιμ.) The Ends of Performance, New York U.P., 1998, σελ. 285-314.
  3. Auslander, Philip, “Surgical Self Alteration and Identity” σε From Acting to Performance (Essays in Modernism and Post-Modernism) Routledge 1997, σελ. 126-140.
  4. Butler, Judith, Bodies that Matter: On the Discursive Limits of Sex, Routledge 1993.
  5. Forrester, John “A Brief History of the Subject” σε Identity: the Real Me, ICA, 1997, σελ. 13-16.
  6. Hirschhorn, Michelle, “Orlan: Artist in the post-human age of mechanical reincarnation: Body as ready (to be re-) made” σε Generations & Geographies in the Visual Arts Feminist Readings, Griselda Pollock (επιμ.), Routledge 1996, σελ. 110-134.
  7. O’Bryan, Jill, “Saint Orlan Faces Reincarnation” σε Art Journal, τομ.56, αριθ.4, Χειμώνας 1997, σελ. 50-56.
  8. Orlan, “Intervention” σε Peggy Phelan και Jill Lane (επιμ.) The Ends of Performance, New York U.P., 1998, σελ. 315-327.
  9. “L’ Arte Carnale (Un Manifesto)” σε Orlan 1964-1996, Diagonale, Rome, 1996.
  10. Phelan, Peggy, Unmarked: The Politics of Performance, Rοutledge 1993.
  11. Rose, Barbara, “Is It Art? Orlan and the Transgressive Act”, Art in America, February 1993, σελ. 82-87.
Προηγούμενο άρθροΈχετε ακουστά για τους χάκερ της κουλτούρας
Επόμενο άρθροΤο Ιρλανδικό Σύστημα Υγείας έπεσε θύμα ransomware
Κατά γενική ομολογία θεωρούμε ξεγραμμένος ή πιο σωστά αποτυχημένος. Αφού σας συστήθηκα, πάμε παρακάτω. Για εμένα δεν υπάρχουν διλήμματα, γιατί ξέρω τι θέλω και τι αναζητώ στη ζωή μου. Από μικρός έπαψα να συμβιβάζομαι και άρχισα να αγωνίζομαι. Το Μοναδικό μου εργαλείο είναι το γράψιμο και η ουδέτερη σκέψη μου.
ΚΟΙΝΟΠΟΙΗΣΗ

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Παρακαλώ εισάγετε το σχόλιο σας!
Παρακαλώ εισάγετε το όνομά σας