Η θάλασσα είναι το σύνολο των αλμυρών υδάτων, που καλύπτουν τα τρία τέταρτα περίπου της επιφάνειας της Γης. Η ολική επιφάνεια της γης είναι 510 εκατομμύρια τετ. χλμ., από τα οποία τα 360 εκατομμύρια τετ. χλμ. κατέχει το υγρό στοιχείο.
Η δημιουργία της θάλασσας
Η θάλασσα δημιουργήθηκε πριν από 20.000.000 έτη και ίσως περισσότερο, όταν οι υδρατμοί της ατμόσφαιρας άρχισαν να πυκνώνονται και να πέφτουν στη γη δημιουργώντας στην αρχή τα ποτάμια. Όπου τα νερά των ποταμών συναντούσαν κοιλότητες, δημιουργούσαν τις λίμνες και τις θάλασσες. Από τότε βέβαια διαμορφώθηκαν και πέρασαν από πολλά στάδια μέχρι να φτάσουν στη σημερινή τους μορφή.
Νερά
Το νερό της θάλασσας είναι διάλυμα πολυάριθμων αλάτων, όλων των γνωστών χημικών στοιχείων, στα οποία οφείλει τη μεγαλύτερη πυκνότητα σε σύγκριση με το γλυκό νερό, την αλμυρότητα και την ιδιάζουσα γεύση του. Η αλμυρότητα αυτή μεταβάλλεται, ανάλογα με τις εισροές των ποταμίσιων νερών και τη μεγάλη εξάτμιση.
Ανεξάρτητα όμως από την αλμυρότητα περιέχει σε σταθερές ποσότητες: χλώριο, βρώμιο, θείο, άνθρακα, νάτριο, κάλι, ασβέστιο, μαγνήσιο και σε μικρότερες ποσότητες: ιώδιο, φθόριο, άζωτο, φώσφορο, αρσενικό, πυρίτιο, βόριο, λίθιο, ρουβίδιο, καίσιο, χρυσό, ράδιο κ.ά.
Μεταξύ της επιφάνειας της θάλασσας και του πυθμένα βρίσκεται η τεράστια μάζα του θαλάσσιου νερού. Αυτό είναι παντού ομοιογενές, εξαιτίας της επικοινωνίας των θαλασσών μεταξύ τους και των ορατών ή μη ορατών κινήσεων που ταράζουν σε μικρή ή μεγάλη ταχύτητα τη μάζα του. Οι κινήσεις αυτές είναι:
- ο ελαφρός κυματισμός
- τα κύματα
- τα ρεύματα και οι
- παλίρροιες.
Τα νερά των θαλασσών διακρίνονται συνήθως σε 5 (πέντε) μεγάλους ωκεανούς, που κατά σειρά έκτασης είναι οι ακόλουθοι:
- Ο Ειρηνικός
- Ο Ανταρκτικός ή νότιος Παγωμένος
- Ο Ατλαντικός
- Ο Ινδικός και
- Ο Αρκτικός ή βόρειος Παγωμένος.
Οι σύγχρονοι γεωγράφοι θεωρούν τους ωκεανούς μόνο 3 (τρεις).
- Τον Ατλαντικό
- Ινδικό
- Τον Ειρηνικό
Οι βιολόγοι διαιρούν τη θάλασσα σε τρεις περιοχές:
- Την ωκεάνια ή πελαγική
- Τη νεριτική και
- Την παράκτια
Στην ελληνική γλώσσα χρησιμοποιείται και η λέξη “πέλαγος” που χαρακτηρίζει περιοχές μικρότερης έκτασης από εκείνη που έχουν οι θάλασσες. Το ίδιο συμβαίνει και με τη λέξη “κόλπος” που δηλώνει θαλάσσια έκταση πολύ περιορισμένη.
Βάθος και όγκος της θάλασσας
Στην αρχαιότητα οι θάλασσες θεωρούνταν “άβυσσοι” χωρίς βάθος, σήμερα όμως αποδείχθηκε ότι το βάθος της θάλασσας δεν υπερβαίνει τα 10.000 μ. Μόνο στην περιοχή των Φιλιππίνων νήσων μετρήθηκαν 10.790 μ.
Ιστορικά στοιχεία για τη θάλασσα
Το όνομά της, σύμφωνα με τη μυθολογία, το πήρε από τη “Θάλασσα” την κόρη της Γαίας ή κατ’ άλλους κόρη του Αιθέρα και της Γαίας. Κατά τους αρχαίους Έλληνες, θεός της θάλασσας ήταν ο Ποσειδώνας, γιος του Κρόνου και της Ρέας. Είχε το βασίλειό του στο βυθό της θάλασσας, κοντά στην Εύβοια.
Ζωικός κόσμος
Ο άνθρωπος από τα παλιά χρόνια γνώριζε ότι στη θάλασσα ζουν πολλοί οργανισμοί. Το ψάρεμα ήταν μια βασική πηγή πλούτου για τους αρχαίους κατοίκους της γης. Πολλά από τα ζώα που υπήρχαν τότε αναγνωρίζονται και σήμερα ζωγραφισμένα πάνω σε αγγεία, σε τοιχώματα σπηλιών κ.ά.
Μέχρι σήμερα, χάρη στις προσπάθειες των φυσιοδιφών και των ωκεανογραφικών αποστολών έχουν μελετηθεί όλα σχεδόν τα είδη της θαλάσσιας ζωής. Η θάλασσα είναι περισσότερο κατοικία ζώων παρά φυτών. Είναι πάρα πολλά τα είδη των θαλάσσιων ζώων που έχουν υποβληθεί σε μελέτες. Ας αρχίσουμε λοιπόν από τους πιο απλούς οργανισμούς. Συνήθως οι οργανισμοί αυτοί, που έχουν κοινά σημεία, ανήκουν σε συνομοταξίες. Αυτό γίνεται για τη διευκόλυνση των ερευνητών.
Οι πιο απλοί οργανισμοί είναι τα πρωτόζωα: Αυτά είναι μονοκύτταρα ζώα και χωρίζονται σε 3 ομοταξίες:
- τα ριζόποδα
- τα εγχυματόζωα
- τα σπορόζωα.
Μετά είναι τα μετάζωα: Πολυκύτταροι οργανισμοί που έχουν όργανα χωριστά για κάθε λειτουργία τους. Διαιρούνται σε αρκετές ομοταξίες:
Σπόγγοι: υπάρχουν περίπου 2.500 είδη, ένα είδος απ’ αυτούς είναι και οι σπόγγοι καθαριότητας που χρησιμοποιούμε.
Κοιλεντερωτά: Διακρίνονται σε τρεις ομοταξίες: τα υδρόβια, τα σκυφόζωα και τα ανθόζωα. Στην κατηγορία αυτή ανήκει και η γνωστή μέδουσα, που περιφέρεται συνήθως στην επιφάνεια των θερμών θαλασσών και παρασύρεται από τους ανέμους και τα ρεύματα. Στην τρίτη ομοταξία ανήκουν τα μαύρα κοράλλια (ανεμώνες της θάλασσας) που σχηματίζουν τους κοραλλιογενείς υφάλους.
Εχινόδερμα: Στην κατηγορία αυτή ανήκουν: ο κρίνος της θάλασσας ή ανθηδών, οι αστερίες ή σταυροί της θάλασσας, οι εχινοί, οι οφίουροι και τα ολοθούρια.
Σκώληκες: Διαιρούνται σε δύο ομάδες: τους μη μεταμερείς και τους δακτυλιοσκώληκες. Στο πρώτο είδος διακρίνουμε τους πλατυέλμινθους, τους νημαθέλμινθους και τους τροχέλμινθους. Από το πρώτο είδος έχουμε τα εντομόστρακα και μαλακόστρακα. Τα μαλακόστρακα διακρίνονται σε δυο κατηγορίες: τα λεπτόστρακα και τα ευμαλακόστρακα. Το πρώτο είδος είχε εξαφανιστεί, το δεύτερο όμως αποτελεί μια τεράστια ομάδα που χαρακτηρίζεται από τον αριθμό των άκρων τους και διακρίνονται σε 4 τάξεις, από τα οποία μόνο οι τρεις συναντιούνται στα θαλάσσια νερά. Τα δεκάποδα, που είναι και τα πιο γνωστά, τα συναντάμε σε όλες τις θαλάσσιες περιοχές και σε όλα τα βάθη. Στην κατηγορία αυτή ανήκουν: οι γαρίδες, οι καραβίδες, οι αστακοί, τα καβούρια κ.ά.
Μαλάκια: Τα μαλάκια διαιρούνται σε πέντε κατηγορίες:
- αμφίνευρα
- σκαφόποδα
- ελασματοβράγχια
- γαστερόποδα
- κεφαλόποδα
Από αυτά, στην τρίτη κατηγορία τα ελασματοβράγχια ή δίθυρα ή ακέφαλα ή και πελεκύποδα, είναι πάρα πολλά και ανέρχονται σε 11.000 ζώντα είδη και 15.000 απολιθωμένα. Τα όστρακά τους βρίσκονται στην άμμο των ακτών και των παράκτιων βυθών. Το μέγεθός τους ποικίλλει από ένα μέτρο και περισσότερο. Σ’ αυτήν την κατηγορία ανήκουν: οι καρδιές ή μεθύστρες, οι σωλήνες, τα μύδια, τα στρείδια, τα χτένια, οι αχιβάδες, τα κυδώνια, τα χάβαρα, οι καλόγνωμες, οι πίνες, οι τερηδόνες, τα μαργαριτοφόρα στρείδια κ.ά.
Η τέταρτη κατηγορία είναι τα γαστερόποδα και τα κοχύλια τους, που έχουν διάφορα χρώματα και σχέδια, βρίσκονται συνήθως στις θερμές θάλασσες.
Τα πιο γνωστά, τέλος, μαλάκια ανήκουν στην πέμπτη κατηγορία και είναι τα κεφαλόποδα.
Αρκετά από αυτά ζουν κάτω από τις πέτρες των ακτών, τα περισσότερα όμως ζουν στα ανοιχτά όπου κολυμπούν ταχύτατα χρησιμοποιώντας ένα ειδικό όργανο, το σίφωνα. Είναι όλα σαρκοφάγα. Τα πιο γνωστά είναι: σουπιές, καλαμάρια, χταπόδι, καλαμαροχτάποδα.
Άλλη μεγάλη συνομοταξία μετά τα μετάζωα είναι τα σπονδυλωτά: Τα σπονδυλωτά διαιρούνται σε πέντε ομοταξίες. Στις ομοταξίες αυτές συμπεριλαμβάνονται τα αμφίβια, που όμως δεν υπάρχουν, καθώς και τα πτηνά, τα οποία δε ζουν μέσα στη θάλασσα και απλά έχουν σχέση μ’ αυτή.
Τρεις είναι λοιπόν βασικά οι ομοταξίες των σπονδυλωτών της θάλασσας:
Ψάρια
Υπάρχουν 12.000 είδη και διακρίνονται σε χονδρόστεα και τελεοστέους. Τα πρώτα περιλαμβάνουν τις λάμπραινες, τα σελάχια (καρχαρίες, σκυλόψαρα) και τις βαστοειδείς (νάρκη, ράγια, τριγώνα κ.α). Τα ψάρια που ανήκουν στη δεύτερη κατηγορία είναι: η ρέγκα, η σαρδέλα, η αντζούγια, ο σολωμός, ο σκόμβρος, η ζαργάνα, ο ιππόκαμπος, ο μπακαλιάρος, ο γοβιός, η γλώσσα, το μπαρμπούνι, ο τόνος κ.ά.
Θαλάσσια ερπετά
Είναι πολύ λίγα. Από τις χελώνες λίγα είδη είναι θαλάσσια. Από τα φίδια μερικά είναι δηλητηριώδη και ζουν στον Ινδικό και τον Ειρηνικό ωκεανό.
Θηλαστικά
Στη θάλασσα αντιπροσωπεύονται 3 τάξεις θηλαστικών:
- Πτερυγιόποδα: έχουν κοντά άκρα που μεταβάλλονται σε πτερύγια και ζουν στις ακτές, ενώ πολλές φορές φτάνουν στην ξηρά. Σ’ αυτά ανήκουν οι γνωστές μας φώκιες.
- Τα σειρηνοειδή: ζουν στον Ινδικό Ωκεανό και
- Τα κητώδη: Σ’ αυτά συμπεριλαμβάνονται: οι φάλαινες, οι φαλαινόπτεροι, τα δελφίνια και άλλα μεγάλα θαλάσσια κήτη. Τα μεγαλύτερα θαλάσσια ζώα της σημερινής εποχής είναι οι φάλαινες και οι φυσητήρες που πολλές φορές το μήκος τους φτάνει τα 20 μέτρα.
Φυτικός κόσμος
Ενώ από τις υποδιαιρέσεις του ζωικού βασιλείου σχεδόν καμία δε λείπει, στο φυτικό βασίλειο τρεις μόνο υποδιαιρέσεις υπάρχουν στη θάλασσα. Από τις τρεις αυτές οι μύκητες τείνουν να εξαφανιστούν, ενώ τα φανερόγαμα, όπως φαίνονται, δεν είναι καθαυτού θαλάσσια φυτά, αλλά προέρχονται από την ξηρά.
Τα σπουδαιότερα, περισσότερα και τα πραγματικά φυτά της θάλασσας είναι τα φύκια: Το μέγεθός τους αρχίζει από μερικά εκατοστά και φτάνει μέχρι και 40 μέτρα. Αρχικά, τα φύκια τα ταξινομούσαν σε ομάδες ανάλογα με το χρώμα τους. Σήμερα όμως έχουν φτάσει στο σημείο να ξεχωρίσουν μερικά φύκια και να τα κατατάξουν σε μια συνομοταξία με τα βακτηρίδια, που ονομάζεται συνομοταξία σχιζοφύτων.
Οι σπουδαιότερες κατηγορίες των φυκιών είναι: τα χλωροφύκη, τα ξανθοφύκη, τα φαιοφύκη, λαμινάριες, σάργασα, τα ροδοφύκη ή ερυθρά φύκη. Όμως παρόλο ότι τα φύκια έχουν ερευνηθεί πάρα πολύ, δεν είμαστε με βεβαιότητα σίγουροι για τον τρόπο παραγωγής τους. Τα φανερόγαμα: παρότι δεν ανήκουν απόλυτα στο θαλάσσιο φυτικό βασίλειο, αναπτύσσονται στη λασπερή άμμο και την ακινητοποιούν με τους κοφτερούς βλαστούς τους. Τα φυτά αυτά συλλέγονται για την κατασκευή στρωμάτων και καθισμάτων (ψαθί).
Είδη των θαλάσσιων οργανισμών
Τα είδη των ζώων της θάλασσας έχουν ερευνηθεί πολύ λιγότερο από τα ήθη των ζώων της ξηράς. Το κοινό χαρακτηριστικό υδρόβιων και χερσαίων ζώων είναι η δημιουργία (γέννηση) και η καταστροφή (θάνατος). Για να διατηρηθούν στη ζωή εξοντώνονται μεταξύ τους και για να διαιωνίσουν το είδος τους πολλαπλασιάζονται συνεχώς. Η θνησιμότητα μέσα στη θάλασσα είναι τεράστια. Έχει υπολογιστεί ότι από 100.000 αβγά, καμιά φορά ζει μόνο το ένα. Μ’ αυτόν τον τρόπο ολόκληροι πληθυσμοί εξαφανίζονται και εκατομμύρια όντα πεθαίνουν σε μια και μόνο στιγμή.
Στη θάλασσα υπάρχει απόλυτη ελευθερία σε μερικά ζώα που χάρη στο δυνατό κολύμπημά τους υπερνικούν τις κινήσεις των νερών. Αυτά είναι τα κητώδη που εξαιτίας της καλής θερμικής μόνωσης που έχουν μπορούν και κολυμπούν σ’ όλες τις θάλασσες. Παρ’ όλα αυτά οι φάλαινες περιορίζονται σε ορισμένα νερά, εξαιτίας της ειδικής τροφής τους (το πλαγκτόν) που τη βρίσκουν μόνο στις ψυχρές θάλασσες. Το πλαγκτόν είναι μικροί οργανισμοί (φυτικοί-ζωικοί) που δε γίνονται ορατοί με γυμνό μάτι και ακολουθεί τις μετακινήσεις του νερού.
Οι πλανώμενοι οργανισμοί ζουν μόνοι τους ή κατά ζεύγη. Συνήθως όμως είναι συγκεντρωμένοι σε ομάδες. Αυτό συμβαίνει π.χ. με τα δελφίνια. Συχνά στη θάλασσα βρίσκουμε κοινωνίες ζώων που ανήκουν σε διάφορα είδη. Έτσι μερικά μικρόσωμα ψάρια ακολουθούν τα μεγάλα ή τις χελώνες προσκολλημένα στην κοιλιά των συνταξιδιωτών τους. Επίσης πολλά είδη κοιλεντερωτών (μέδουσα) κολλάνε πάνω σε όστρακα ορισμένων γαστερόποδων. Έτσι παρατηρούνται όλοι οι συνδυασμοί διαβίωσης, π.χ. να ζει ο ένας οργανισμός σε βάρος του άλλου, να ζουν δυο οργανισμοί μαζί και να ωφελούνται απ’ αυτήν τη συνύπαρξη και, τέλος, να ζουν δυο διαφορετικά είδη οργανισμών μαζί σε ωφέλεια του ενός και ζημιά του άλλου.
Σε όλους τους ζωντανούς οργανισμούς δύο ένστικτα κυριαρχούν: το ένστικτο της αυτοσυντήρησης και το ένστικτο της διαιώνισης του είδους. Σχετικά με το πρώτο, εκδηλώσεις του είναι η προσπάθεια για να βρει τροφή και η άμυνα.
Η ανεύρεση και η σύλληψη της τροφής γίνεται με διάφορους τρόπους. Είτε με τη βία είτε με τη βοήθεια της ταχύτητας είτε βασίζεται στην πονηριά τους ή ακόμα και στη χρησιμοποίηση ειδικών οργάνων δηλητηριωδών ή ηλεκτροφόρων.
Για την άμυνά τους έχουν επίσης πολλά μέσα, όπως τη φυγή, τον οπλισμό (όστρακο – θώρακας – κέλυφος), το καμουφλάρισμα (σχετικό χρώμα με το περιβάλλον – μιμητισμός), ηλεκτρικές εκκενώσεις, δηλητήρια, δυσάρεστες μυρουδιές κ.ά.
Σχετικά με τον τρόπο αναπαραγωγής των θαλάσσιων οργανισμών δεν έχει καθοριστεί απόλυτα. Άλλες φορές τα θηλυκά γεννούν, χωρίς να γονιμοποιηθούν κι άλλες φορές περιμένουν τα αρσενικό που θα τα γονιμοποιήσουν. Από τα αβγά τους, άλλα τα βάζουν οπουδήποτε, άλλα τα εξαπολύουν στο νερό, άλλα τα χώνουν στην άμμο. Μερικά κλωσούν τ’ αυγά τους, ενώ άλλα τα συγκρατούν κολλημένα στη ράχη τους.
Η θάλασσα σαν πηγή πλούτου: Οι σχέσεις του ανθρώπου με τη θάλασσα είναι πολλές και διάφορες. Αρχικά, η θάλασσα είναι αυτή που ρυθμίζει το κλίμα μιας περιοχής και τη γεωργική παραγωγή της. Η θάλασσα είναι το ασφαλέστερο μέσο επικοινωνίας μεταξύ των λαών. Είναι επίσης ανεξάντλητη πηγή ενέργειας. Είναι επίσης αστείρευτη αποθήκη άλατος από όπου εξάγεται από τα πανάρχαια ακόμα χρόνια η τροφή αυτή η τόσο απαραίτητη στον άνθρωπο. Εκτός από αυτά ο άνθρωπος εξάγει από τη θάλασσα και εκμεταλλεύεται πολλά φυτά και πολλά ζώα.
Φυτικά προϊόντα
Όλα τα φυτά που αυξάνονται κοντά στις ακτές χρησιμοποιούνται και είναι εκμεταλλεύσιμα από τον άνθρωπο. Αρχικά, από τη στάχτη των φυκιών βγαίνει το ιώδιο. Επίσης τα φύκια χρησιμοποιούνται και ως λιπάσματα. Τα φύκη είναι πολύ χρήσιμα στη βιομηχανία, γιατί απ’ αυτά μπορεί να εξαχθεί: καυστική ποτάσα, μαγνησιούχο λίπασμα των αγρών. Μετά τα φύκια έρχονται οι ζωστήρες. Είναι φυτά που όταν ξεραθούν πουλιούνται ως άχυρα ή τζίβα για να γεμίζουν στρώματα, καθίσματα για να συσκευάζουν δέματα κ.ά. Το μόνο μειονέκτημα όλων των βιομηχανιών που στηρίζονται στα θαλάσσια φυτά είναι ότι δεν μπορεί κανείς να τα συλλέξει παρά σε μια στενή ζώνη και ότι, εξαιτίας του ότι βρίσκονται μέσα στο νερό, η μεταφορά τους είναι δαπανηρή και δύσκολη.
Ζωικά προϊόντα
Πολλοί θαλάσσιοι οργανισμοί δίνουν στον άνθρωπο προϊόντα χρήσιμα από εμπορική και βιομηχανική άποψη. Αρχικά, είναι οι σπόγγοι που αποτελούν μια βασική πηγή πλούτου. Τα διάφορα κοράλλια, τα μαλάκια, τα μαργαριτοφόρα στρείδια, τα ψάρια που είναι μια από τις πολύ ωφέλιμες τροφές, τα μεγάλα κήτη που αλιεύονται με ειδικά σκάφη, τα φαλαινοθηρικά και μας δίνουν: λίπος, λάδι, αλεύρι και άλλα υλικά.
Τη μεγαλύτερη πηγή πλούτου αποτελεί η αλιεία. Διακρίνεται στο ψάρεμα από ξηρά, το ψάρεμα από βάρκα και το επαγγελματικό ψάρεμα. Η χώρα όπου έχει αναπτυχθεί περισσότερο η αλιεία είναι η Ιαπωνία και μετά έρχονται: Ρωσία, οι Η.Π.Α., η Γαλλία, η Γερμανία, η Αγγλία, η Νορβηγία κ.ά.
Γεωλογία
Η διαμόρφωση των θαλασσών και η σημερινή τους εξάπλωση δεν είναι αναλλοίωτη. Απόδειξη γι’ αυτό αποτελεί η ανεύρεση θαλάσσιων απολιθωμάτων στην ξηρά και στα μεγαλύτερα βάθη της θάλασσας, καθώς και η θαλάσσια προέλευση όλων των ιζηματογενών πετρωμάτων της ξηράς.
Δε γνωρίζουμε λοιπόν τίποτα για την καταγωγή και τη θέση των ωκεανών. Το ίδιο μπορούμε να πούμε και για τη ζωή. Μερικοί λένε ότι μία συνένωση στοιχείων μέσα στη θάλασσα που αναχωρεί από το νερό και τον άνθρακα και διέρχεται, δια μέσου της φορμαλδεΰδης, κατάληξε στο σχηματισμό των πρώτων οργανικών μορίων. Τα πρώτα φυτά, απορροφώντας το διοξείδιο του άνθρακα καθαρίζουν την ατμόσφαιρα και επιτρέπουν την ύπαρξη ζωικών οργανισμών. Εξετάζοντας τα απολιθώματα των ιζηματογενών γεωλογικών στρωμάτων διαπιστώνουμε ότι με την πάροδο του χρόνου ορισμένα είδη εξαφανίζονται και αντικαθίστανται από άλλα συγγενή.
