Σήμερα είπα να ξεφύγω από τα τετριμμένα και είπα να γράψω ένα άρθρο που δεν πλησιάζει σε ύφος τα συνηθισμένα που κυκλοφορούν με το κιλό στο διαδίκτυο. Το παρόν άρθρο, όπως θα διαπιστώσετε παρακάτω, θα σας παρέχει χρήσιμες συμβουλές για το αντάρτικο του τζάμπα στο διαδίκτυο.
Αρχικά να εξηγήσω πως η πρόσβαση στο διαδίκτυο έγινε μέσω του Firefox που προσφέρεται δωρεάν, αν και δεν είναι αυτός ο λόγος που το προτιμούν εκατομμύρια χρήστες σε όλο τον κόσμο – αλλά απλώς γιατί πάρα πολύ καλό πρόγραμμα. Το παρόν κείμενο γράφεται σε Open Office που, για έναν απλό χρήστη, είναι ουσιαστικά ίδιο με την αντίστοιχη πλατφόρμα της Microsoft, μόνο που διατίθεται ελεύθερα. Ο υπολογιστής, πάνω στον οποίο γίνονται όλα αυτά, λειτουργεί με Microsoft Windows. Υπό άλλες συνθήκες μπορεί να «έτρεχε» σε Linux, αλλά, δυστυχώς, κάποια συγκεκριμένα προγράμματα που χρησιμοποιώ δεν έχουν έκδοση για το δημοφιλές ελεύθερο λογισμικό.
Μέχρι πρόσφατα είχα ξεκλείδωτο το ασύρματο δίκτυο προσφέροντας δωρεάν πρόσβαση στο Internet σε κάποιους νεαρούς της πολυκατοικίας. Μέχρι που ένα παλιόπαιδο εκμεταλλεύτηκε την καλοσύνη μου και άλλαξε τους κωδικούς πρόσβασης στο μόντεμ, που εγώ είχα αφήσει ανέγγιχτους. Αυτό με υποχρέωσε να εγκαταστήσω ένα νέο μόντεμ, να ονομάσω το δίκτυό μου «To_tzampa_pe8ane» και να το κλειδώσω με δεκαψήφιο κωδικό.
Ιδεολογικά είναι πολύ ωραίο να υποστηρίζεις την ελεύθερη πρόσβαση στο Ιnternet, αλλά μπορούν να συμβούν και ατυχήματα, όπως εκείνο που διέσυρε έναν αθώο άνθρωπο με την κατηγορία της συμμετοχής στο κύκλωμα παιδικής πορνογραφίας. Ο τύπος είχε απλώς ανοιχτή και ελεύθερη την πρόσβαση στο internet και ό,τι έκανε ένας πονηρός γείτονας επιβάρυνε τη δική του δικτυακή ταυτότητα.
Αυτά, όμως, είναι ατυχή περιστατικά, μικρές πέτρες που δεν μπορούν να ανακόψουν τη ροή του ποταμού. Ευτυχώς για όλους το τζάμπα δεν πέθανε. Ούτε καν ξαποσταίνει. Προς τη δόξα τραβά πατώντας πλέον σε ένα στέρεο ιδεολογικό υπόβαθρο.
Λίγη ιστορία
Μέχρι το τέλος της δεκαετίας του ‘70 δεν είχαν τεθεί επί της ουσίας θέματα για την ιδιοκτησία και τη διακίνηση του software. Οι άνθρωποι που είχαν σχέση με τους υπολογιστές μπορούσαν ελεύθερα να διακινούν τις δισκέτες τους, να ανταλλάσσουν και να εξελίσσουν προγράμματα. Ακόμα και οι εταιρίες που χρησιμοποιούσαν λογισμικό σε μηχανολογικό εξοπλισμό δεν ήταν δυσαρεστημένες από την ελεύθερη διακίνησή του. Στην καλύτερη των περιπτώσεων κάποιος ενθουσιώδης ερασιτέχνης ή ερευνητής θα βελτίωνε το πρόγραμμα.
Το 1980, όμως, ήταν οι μεγάλες εταιρίες πληροφορικής άρχισαν να επεκτείνουν τους τζίρους και τις βλέψεις τους, τα πράγματα άλλαξαν. Στις ΗΠΑ ψηφίστηκε ο νόμος που έθετε το software υπό την προστασία πνευματικών δικαιωμάτων. Οι κατασκευαστές άρχισαν να κλειδώνουν και να προστατεύουν τον κώδικα των προγραμμάτων με τον τρόπο που η Coca Cola κρατάει καλά φυλαγμένη τη συνταγή της. Και η Microsoft άρχισε να καταβροχθίζει κομμάτια της αγοράς όπως ο pacman (παιχνίδι της εποχής…) τις κουκκίδες. Μάλιστα τότε ο Bill Gates έγραψε την περίφημη επιστολή «Προς χομπίστες», με την οποία υποστήριζε ότι το ελεύθερο software είναι κλοπή.
Ολα αυτά απογοήτευσαν μερικά από τα πιο ανήσυχα τεχνικά μυαλά της εποχής. Και περισσότερο από όλους τον Richard Stallman, έναν ερευνητή του ΜΙΤ, ενεργό hacker και, όπως αποδείχθηκε στη συνέχεια, ακτιβιστή του κυβερνοχώρου.
Το 1983 ο Stallman και μερικοί φίλοι του ξεκίνησαν μία προσπάθεια για τη δημιουργία μίας ελεύθερης πλατφόρμας πάνω στην οποία θα λειτουργούσαν οι υπολογιστές. Το 1985 η προσπάθεια εξελίχθηκε σε Ιδρυμα Ελεύθερου Λογισμικού (FSF) και όλα άλλαξαν όταν στην αρχή της δεκαετίας του ‘90 ο Φινλανδός Linus Benedict Torvalds παρουσίασε το Linux, μία ολοκληρωμένη, αξιόπιστη, άκρως λειτουργική και ανταγωνιστική πρόταση λογισμικού.
Το Linux «υιοθετήθηκε» από το FSF, διακινήθηκε στο δίκτυο και βελτιώθηκε (βελτιώνεται, τροποποιείται κάθε μέρα) από χιλιάδες ανθρώπους σε βαθμό που σήμερα η δομή του προέρχεται μόλις κατά 2% από την αρχική κατασκευή του Torvalds.
Το 1998 ο Torvalds μαζί με άλλους «γκουρού» προχώρησε στην κίνηση του «Ανοιχτού κώδικα», όπου ο χρήστης μπορεί να δει, να αντιγράψει και να τροποποιήσει τον κώδικα ενός προγράμματος. Ετσι τώρα έχουμε δύο κινήσεις, το «Ελεύθερο λογισμικό» και τον «Ανοιχτό κώδικα» που έχουν πρακτικές και φιλοσοφικές διαφορές, αλλά σε γενικές γραμμές συγκλίνουν, περίπου, προς τον ίδιο στόχο: στην ελεύθερη χρήση, επεξεργασία, ανάπτυξη και διάδοση του λογισμικού. Αν δίπλα στο λογισμικό τοποθετήσετε τη γνώση, τις πληροφορίες, την ενημέρωση και την ψηφιακή ψυχαγωγία, τότε πράγματι εμφανίζεται μπροστά σας ο γενναίος νέος κόσμος που δεν έχει τιμή εισόδου.
Νέα ιδεολογία
Ελεύθερα και δωρεάν. Για όλους. Δεν είναι, απλώς, αίτημα. Είναι ιδεολογική πλατφόρμα. Και κάναμε το flashback στην ιστορία του ελεύθερου λογισμικού επειδή ουσιαστικά πρόκειται για το κεντρικό εργαλείο που οικοδομεί ένα κομμάτι μίας νέας, καλύτερης εποχής. Και η ιστορία του ελεύθερου software μπορεί και να διδάξει και να εμπνεύσει. Οταν μάλιστα τη βλέπεις να εξελίσσεται σε κίνημα ακριβώς την εποχή που οι dot com εταιρίες, τα μεγαθήρια της πληροφορικής, προσπαθούν να οριοθετήσουν ένα σαφές και ελεγχόμενο πλαίσιο, να σχεδιάσουν με συγκεκριμένες στροφές και ευθείες το δρόμο προς την πρόοδο, τότε αισθάνεσαι ότι κάποιος σου κλείνει το μάτι.
Μετά το ελεύθερο λογισμικό ήρθε η ελεύθερη πρόσβαση στη γνώση που, έστω ερασιτεχνικά ακόμα, εκφράζεται με εξαιρετική δημοφιλία από τη Wikipedia. Από δίπλα και η ελεύθερη, «πειρατική» διακίνηση προϊόντων ψυχαγωγίας που, αργά ή γρήγορα, θα οδηγήσει στον επαναπροσδιορισμό τους. Και πάνω από όλα, η ελεύθερη διακίνηση ιδεών, πληροφοριών και ειδήσεων μέσα από τα blogs ή από πιο σοβαρές συλλογικές προσπάθειες. Αρχίζει μία εποχή όπου το «δωρεάν» και το «ελεύθερο» δεν θεωρούνται απλώς αναγκαία, αλλά αυτονόητα.
Κοινωνικό αγαθό
Πριν από δύο χρόνια μία μεγάλη εταιρία συμβούλων της Βοστόνης προσπάθησε να διερευνήσει τα κίνητρα των ανθρώπων που προσφέρουν δωρεάν λογισμικό ή διαθέτουν ώρες για να βελτιώσουν προγράμματα. Εκατοντάδες από αυτούς κλήθηκαν να συμπληρώσουν ένα ερωτηματολόγιο. Τα αποτελέσματα της έρευνας ήταν τόσο αυτονόητα, τόσο προφανή που προκάλεσαν έκπληξη.
Σε ποσοστό 60% οι άνθρωποι που αφιερώνουν χρόνο για να προσφέρουν ή να βελτιώσουν δωρεάν λογισμικό, ανήκουν, επαγγελματικά, στο χώρο της τεχνολογίας. Οι υπόλοιποι, ένα τεράστιο ποσοστό δηλαδή, προέρχονται από άλλους χώρους και επιδίδονται στα τεχνικά από χόμπι. Ποιο είναι το κύριο κίνητρό τους;
Σχεδόν όλοι επικαλούνται ευγενείς σκοπούς. Τη διάθεση για προσφορά, την ανάγκη για ικανοποίηση της δημιουργικότητας, την απόλαυση που προσφέρει η συμμετοχή σε μία μεγάλη ομάδα η οποία παράγει κάτι χρήσιμο. Επίσης οι περισσότεροι εξ αυτών δηλώνουν ότι το software είναι ένα κοινωνικό αγαθό που θα πρέπει να διατίθεται ελεύθερα, ενώ όλοι τους, λίγο ως πολύ, θεωρούν ότι με τη συμμετοχή τους σε αντίστοιχες πρωτοβουλίες βγάζουν, κατά κάποιο τρόπο, τη γλώσσα στις μεγάλες εταιρίες της τεχνολογίας. Πρωτότυπο; Οχι ακριβώς, γιατί το ίδιο κίνητρο συναντάται και αλλού.
Τι νομίζετε, για παράδειγμα, είναι εκείνο που ωθεί χιλιάδες ανθρώπους να διοχετεύουν κάθε μέρα στο δίκτυο αμερικανικές τηλεοπτικές σειρές προκειμένου να τις παρακολουθήσει κοινό από όλο τον πλανήτη; Ποιοι είναι εκείνοι που ξενυχτούν για να υποτιτλίσουν τα επεισόδια; Ποιοι ρισκάρουν φασαρίες με το νόμο για να διακινήσουν μουσικά αρχεία και ταινίες; Για ποιον λόγο άραγε υπάρχουν νεαροί που βγάζουν τα μάτια τους για να διαθέσουν κωδικούς που «σπάνε» την κωδικοποίηση δορυφορικών προγραμμάτων; Με τι όρεξη κάθεται κάποιος και φτιάχνει ολόκληρο βίντεο με χρηστικές οδηγίες για το χειρισμό συσκευών ή την κατασκευή πραγμάτων που διευκολύνουν τις ζωές των άλλων;
Αγνά κίνητρα
Η απάντηση φαίνεται πως βρίσκεται στην έρευνα που έγινε για τους ανθρώπους του ελεύθερου software. Στη διάθεση για προσφορά, στην ανάγκη για διάρρηξη των κανόνων, στο αντάρτικο κατά των επιχειρήσεων που ελέγχουν προϊόντα τα οποία οι άνθρωποι θεωρούν πως έπρεπε να διατίθενται δωρεάν. Και αυτό δεν αναπτύσσει μόνο μία νέα ιδεολογία, αλλά συγκροτεί και μία νέα συλλογικότητα σε παγκόσμιο επίπεδο. Αν θέλετε, δίνει και νέα διάσταση στην έννοια της προσφοράς προς μία μεγάλη κοινότητα που αποτελείται από ετερόκλητα κομμάτια με κοινά ενδιαφέροντα και, κυρίως, κοινή ιδεολογική βάση για θέματα αγοράς.
Ποτέ μου δεν κατάλαβα για ποιο λόγο, σε όλη τη διάρκεια του χειμώνα, μόλις τελείωνε η προβολή του LOST στις ΗΠΑ, το επεισόδιο έπαιρνε το δρόμο του προς το δίκτυο. Γιατί ο deathmule, ο τύπος που έχει διαθέσει τα περισσότερα επεισόδια, καθόταν τις νύχτες και έκανε επεξεργασία του βίντεο αφαιρώντας τις διαφημίσεις και συμπιέζοντας τα αρχεία; Αν τον εντοπίσουν, θα πάει στη φυλακή. Κατά πάσα πιθανότητα το κάνει για όλους τους παραπάνω λόγους, για τους ίδιους λόγους που κάνουν μία ελληνική ομάδα να γράφει υπότιτλους για τη σειρά.
Ποιοι είναι αυτοί που διαθέτουν «σπασμένο» το Ρhotoshop; Αν τους τσιμπήσει η Adobe θα τους στείλει πίσω από τα κάγκελα. Το κίνητρό τους δεν μπορεί να είναι άλλο από ιδεολογικό, συμπεριφέρονται όπως οι ομάδες που αδειάζουν τα σούπερ μάρκετ μοιράζοντας τρόφιμα στους φτωχούς. Προσφέρουν κάτι για να καλύψουν μία ανάγκη σου. Δεν ζητούν καν να τους διαβάσεις, δεν απαιτούν να μοιραστείς την άποψή τους. Είναι ένα αντάρτικο με ευγενείς σκοπούς όσο και αν συγκρούεται με την υφιστάμενη αντίληψη περί ηθικής και πνευματικών δικαιωμάτων.
Πού θα βγάλουν όλα αυτά; Σε ποια όχθη θα οδηγήσουν το καράβι; Δύσκολη η πρόβλεψη. Φαίνεται, όμως, πως όσο η κορυφή της πυραμίδας δείχνει τα δόντια της, η βάση βγάζει κοροϊδευτικά τη γλώσσα της.
Δείτε την αποτελεσματικότητα των μέτρων για την αντιμετώπιση της πειρατείας στη μουσική. Δεν έχει το εύρος και το μέγεθος που θα ήθελαν όσοι υφίστανται οικονομικές συνέπειες από την ελεύθερη διακίνηση μουσικής και προϊόντων εικόνας.
Ταυτόχρονα οι εφαρμογές που αναπτύσσονται επάνω σε ελεύθερο λογισμικό είναι πλέον τόσο διαδεδομένες που χρησιμοποιούνται και από μεγάλες επιχειρήσεις. Σταδιακά το κόστος σύνδεσης στο Ιnternet μειώνεται, ενώ οι ταχύτητες πρόσβασης αυξάνονται. Στην αγορά εμφανίζονται φθηνοί υπολογιστές με αξιοπρεπή ισχύ που μπορούν να καλύψουν τις βασικές ανάγκες επικοινωνίας. Λογικά στο μέλλον οι άνθρωποι θα πληρώνουν για άυλα προϊόντα που διακρίνονται είτε για τη σπανιότητα είτε για την υψηλή ποιότητα και προστιθέμενη αξία που προσφέρουν. Ολα τα άλλα θα είναι δωρεάν ή σχεδόν ελεύθερα. Και θα είναι μία κατάκτηση που έχει κερδηθεί μέσα από καλές προθέσεις.
Λογισμικό ανοιχτού ή κλειστού κώδικα;
Για πολλές από τις εργασίες που εκτελεί σήμερα ένας υπολογιστής έχουμε την επιλογή να χρησιμοποιήσουμε λογισμικό ανοιχτού ή κλειστού κώδικα (ή, γενικεύοντας κάπως, ελεύθερο ή εμπορικό λογισμικό, αντιστοίχως).
«Κλειστό» είναι το λογισμικό το οποίο δίδεται «ως έχει». Ο χρήστης δεν μπορεί να το επεξεργαστεί, να το διαβάσει ή να το αλλάξει και βασίζεται αποκλειστικά στο δημιουργό του για τη διόρθωση λαθών ή την περαιτέρω ανάπτυξή του. Το εμπορικό λογισμικό (π.χ. Microsoft Office, Adobe Photoshop) έχει αυστηρούς όρους χρήσης και πλήρως κατοχυρωμένα πνευματικά δικαιώματα. Οσο για το κόστος, συνήθως είναι σημαντικό, αλλά υπάρχει και δωρεάν λογισμικό, που είναι κλειστού κώδικα (π.χ. Google Earth).
Λογισμικό ανοιχτού κώδικα είναι αυτό του οποίου η λειτουργία (σε επίπεδο γλώσσας προγραμματισμού) είναι δημοσιευμένη στο Internet. Κατά κανόνα, διανέμεται δωρεάν και μπορεί να διαθέτει κάποια κατοχυρωμένα πνευματικά δικαιώματα. Γύρω από τα προγράμματα ανοιχτού κώδικα δημιουργείται συνήθως μια κοινότητα η οποία τα επεξεργάζεται, τα βελτιώνει και προσθέτει σε αυτά. Στο κέντρο της κοινότητας υπάρχει ένας διαχειριστής, πιθανότατα ο πρώτος δημιουργός ή η εταιρία που το εμπορεύεται, ο οποίος ελέγχει τη διαδικασία αλλαγών. Δημοφιλή παραδείγματα είναι το λειτουργικό Ubuntu Linux και το πρόγραμμα πλοήγησης στο Internet Firefox.
Τα πλεονεκτήματα στη χρήση προγραμμάτων ανοιχτού κώδικα είναι κυρίως η ευελιξία τους και η ταχύτατη ανάπτυξή τους. Προβλήματα ασφάλειας που εντοπίζονται τη μία ημέρα μπορεί να έχουν διορθωθεί την επόμενη. Ανάγκες που προκύπτουν από τους χρήστες περιμένουν λίγες μέρες ή εβδομάδες για να βρουν ανταπόκριση. Και επειδή τα προγράμματα αυτά εξελίσσονται μέσα σε μια ανοιχτή κοινότητα μακριά από το πέπλο μυστηρίου που καλύπτει μια μεγάλη εταιρία λογισμικού, έχουν τη δυνατότητα να «ταιριάξουν» με τις ανάγκες περισσότερων χρηστών.
Δεν λείπουν όμως και τα μειονεκτήματα: Σε μια ζωντανή κοινότητα, όπου όλοι έχουν δικαίωμα έκφρασης και… απαίτησης, μπορεί να συμβεί να προστίθενται ραγδαία νέες λειτουργίες, με τις οποίες το λογισμικό να γίνει υπερβολικά περίπλοκο. Για τον ίδιο λόγο, μπορούν να προκύψουν πολλές εκδόσεις ή δεκάδες επεκτάσεις του προγράμματος, πράγμα που κάνει δύσκολη τη σωστή επιλογή. Επίσης, μπορεί να γίνονται συνέχεια ανανεώσεις, με αποτέλεσμα ο χρήστης να νιώθει ότι πρέπει συνεχώς να εγκαθιστά την τελευταία έκδοση. Τέλος, τα προγράμματα ανοιχτού κώδικα απαιτούν πρόσβαση στο Internet, αναζήτηση για το λογισμικό και κάποιες, ίσως άνω του μέσου όρου, τεχνικές δυνατότητες για την εγκατάσταση και την παραμετροποίησή τους.
Οι περισσότερες εταιρίες βασίζονται πλέον και στους δύο τύπους λογισμικού για τη λειτουργία τους. Πολλές φορές τα κρισιμότερα συστήματα (βάσεις δεδομένων, το κεντρικό σύστημα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου) είναι κλειστά (π.χ. Oracle και Exchange). Το ίδιο ισχύει και για εξειδικευμένο λογισμικό, π.χ. το ERP και η Μισθοδοσία. Πολλές φορές όμως το λειτουργικό σύστημα που υποστηρίζει κάποια συστήματα μπορεί να είναι ανοιχτού κώδικα (π.χ. Rad Hat Linux), όπως μπορεί να είναι και το λογισμικό της ιστοσελίδας μιας εταιρίας (Apache). Στην επιφάνεια εργασίας του χρήστη μπορεί να βρίσκονται πλέον το OpenOffice, το Firefox και το GIMP, αντί για τα καθιερωμένα Microsoft Office, Internet Explorer και Adobe Photoshop.
Ο οικιακός χρήστης, όπως ακριβώς και ο υπεύθυνος Πληροφορικής μιας μεγάλης εταιρίας, πρέπει να αποφασίσει για το λειτουργικό σύστημα, αλλά και για κάθε εφαρμογή ξεχωριστά, εάν πρέπει να προχωρήσει στη χρήση προγραμμάτων ανοιχτού κώδικα. Αυτό πρέπει να γίνει με τέσσερα ερωτήματα, τα οποία εύκολα μπορούν να απαντηθούν με λίγη αναζήτηση στο Internet: α) Τι χρησιμοποιούν άλλοι χρήστες και ποιες είναι οι μαρτυρίες τους; β) Υπάρχει μια ζωντανή και υγιής κοινότητα γύρω από το λογισμικό; γ) Πόσο συχνά ενημερώνεται; και δ) Είμαι σε θέση να εγκαταστήσω και να συντηρήσω λογισμικό ανοιχτού κώδικα;
Ο απλούστερος τρόπος να προχωρήσει ο χρήστης είναι να αποφύγει την αγορά εμπορικού λογισμικού μέχρι να δοκιμάσει, χωρίς επιβάρυνση, το λογισμικό ανοιχτού κώδικα και μόνον εάν δεν καλυφθεί η ανάγκη που έχει, να αναζητήσει το κατάλληλο εμπορικό λογισμικό.
