Το κράτος επιχειρηματίας (κρατικοκεντρικός καπιταλισμός)

Το κράτος επιχειρηματίας (κρατικοκεντρικός καπιταλισμός)

Όταν πίσω στον 18ο αιώνα ο πατριάρχης του καπιταλισμού Adam Smith, οριοθετούσε τις βάσεις πάνω στις οποίες θα χτιζόταν το οικονομικό σύστημα που θα κυριαρχούσε για δύο και πλέον αιώνες στην υφήλιο, σίγουρα δεν είχε κατά νου τον ρόλο που επεφύλασσε η εξέλιξη των πραγμάτων για ένα θεσμό που ο ίδιος θεωρούσε σε αρκετές περιπτώσεις ακόμα και «επιβλαβή» για την εύρυθμη λειτουργία της οικονομίας και των αγορών. Όσο «πίσω στον χρόνο» όμως μπορεί να φαντάζουν οι θεωρίες του Σκωτσέζου πρωτοπόρου περί αόρατου χεριού που ρυθμίζει τις αγορές, άλλο τόσο «παλιός» είναι και ο ρόλος του κράτος στο συγκεκριμένο «παιχνίδι».

Καθότι, όταν οι άποικοι της Νέας Γης (ΗΠΑ) θέλησαν να δώσουν ώθηση στη οικονομία της νεότευκτης χώρας τους, δεν μπορούσαν να περιμένουν από κανένα άλλο χέρι, παρά αυτό της κρατικής παρέμβασης για να κάνει το ξεκίνημα –με τον πρώτο Υπουργό Οικονομικών των ΗΠΑ Alexander Hamilton και την περίφημη “Report on Manufactures” να κόβουν το νήμα.

Έκτοτε, αρκετές ήταν οι περιπτώσεις που το κράτος ενδυόταν τον μανδύα του επιχειρηματία και έπαιρνε τα ινία, καθοδηγώντας οικονομίες χωρών, κρατικοποιώντας εταιρίες, ακόμα και κλάδους ολόκληρους. Ποτέ όμως στα παγκόσμια χρονικά, το μοντέλο του φιλελεύθερου καπιταλισμού δεν είχε να αντιμετωπίσει έναν τόσο δυναμικό, όσο και «ύπουλο» αντίπαλο όπως σήμερα, με την προέλαση του επονομαζόμενου κρατικοκεντρικού καπιταλισμού* (state capitalism). Πρόκειται για ένα υβρίδιο το οποίο, ενώ από την μία εγκολπώνεται όλα τα βασικά χαρακτηριστικά του καπιταλιστικού οικονομικού μοντέλου, παραχωρεί ταυτόχρονα τον πρωτεύοντα ρόλο στο κράτος, στο οποίο και αναλογεί η πρώτη και η τελευταία κουβέντα για τα τεκταινόμενα.

Μπορεί το συγκεκριμένο υβρίδιο να μην είναι καινοφανές, έχει πλέον όμως αποκτήσει χαρακτηριστικά που του προσδίδουν μία μοναδικότητα στα παγκόσμια οικονομικά χρονικά. Και αυτό διότι, για πρώτη φορά η ανάπτυξή του λαμβάνει χώρα με τόσο γρήγορους ρυθμούς και επεκτείνεται σε τόσο ευρεία κλίμακα –χωρών και πληθυσμού- παγκοσμίως.

Παράλληλα, είναι πρώτη φορά το συγκεκριμένο μοντέλο έχει υιοθετηθεί ταυτόχρονα από τόσες πολλές ισχυρές χώρες με βαρύνοντα ρόλο στις παγκόσμιες πολιτικοοικονομικές εξελίξεις (βλέπε Κίνα, Ρωσία, Βραζιλία, κλπ), ο οποίος μάλιστα αναμένεται να αυξηθεί περαιτέρω στο εγγύς μέλλον. Άλλωστε, ήδη στην φαρέτρα του, ο κρατικοκεντρικός καπιταλισμός, διαθέτει ορισμένους από τους ισχυρότερους επιχειρηματικούς κολοσσούς, όπως οι κινεζικές China Mobile και CNPC, η Ρώσικη Gazprom, η γιαπωνέζικη Japan Post Holdings και πολλές άλλες.

Βέβαια, όπως και με όλα τα οικονομικά συστήματα, η εφαρμογή του υβριδίου, διαφέρει αρκετά από χώρα σε χώρα. Έτσι, ο ακραία πατερναλιστικός και καταπιεστικός ρόλος του κράτους στην οικονομική πραγματικότητα της Ρωσίας, δεν έχει και πολλές ομοιότητες με τον σαφώς πιο διακριτικό και υποβοηθητικό ρόλο που έχει στην Βραζιλία -με το μοντέλο της δεύτερης πλέον μεγαλύτερης οικονομικής δύναμης στον κόσμο, της Κίνας, να βρίσκεται κάπου στο ενδιάμεσο.

Είναι προφανές ότι, για να έχει υιοθετηθεί σε τέτοιο εύρος και από τόσο παράταιρες χώρες, το συγκεκριμένο σύστημα δεν μπορεί παρά να διαθέτει σημαντικά πλεονεκτήματα. Και πράγματι, το κρατικοκεντρικό αυτό μοντέλο, με τον πατερναλιστικό χαρακτήρα που το διακρίνει, ταιριάζει καλύτερα σε αρκετές από τις κουλτούρες των χωρών που εφαρμόζεται, όπως η Κίνα και η Ρωσία. Με τη χρήση όλων των σύγχρονων τεχνολογιών που έχει στη διάθεσή του, μπορεί με αποτελεσματικότητα να μιμείται και σε αρκετές περιπτώσεις ακόμα και να εξελίσσει καινοτόμες ιδέες που παράγονται στο ιδιωτικό τομέα. Παράλληλα, ένα ακόμα δομικό του χαρακτηριστικό, η πειθαρχία που διακρίνει κάθε λειτουργική δομή και κάθε μέλος του συστήματος, του έχει δώσει τη δυνατότητα να αποκτήσει σε μικρό χρονικό διάστημα, βαθιές ρίζες στην επιχειρησιακή κουλτούρα των χωρών που το εφαρμόζουν.

Συνεπώς, έχοντας τα προαναφερθέντα κατά νου, δύναται να θεωρηθεί εν μέρει εύλογη η μεταστροφή αρκετών αναλυτών, επιστημόνων και πολιτικών στη Δύση, οι οποίοι έχουν αρχίσει όχι μόνο να εκθειάζουν, αλλά και να προμοτάρουν την λύση του κράτους-επιχειρηματία, ως την ασφαλέστερη οδό προς την ανάπτυξη και την ευημερία για τον 21ο αιώνα. Την προσπάθειά τους αυτή υποβοηθούν και δύο ακόμα κρίσιμοι παράγοντες. Ο πρώτος είναι η αλματώδης ανάπτυξη που έχουν επιτύχει πολλές από τις χώρες που εφαρμόζουν το σύστημα –μην ξεχνάμε ότι 3 εκ των 4 περιώνυμων BRICs (Brazil, Russia, India, China) επέτυχαν το οικονομικό τους θαύμα, εφαρμόζοντας παραλλαγές του συγκεκριμένου μοντέλου.

Ίσως όμως ακόμα πιο καθοριστικό ρόλο στην αύξηση της «δημοτικότητας» του υβριδίου αυτού, έπαιξε η πρωτοφανής χρηματοπιστωτική κρίση, που σαν κεραυνός εν αιθρία έπληξε τον δυτικό κόσμο το 2008 και η οποία σε πολλά κομμάτια αυτού συνεχίζεται εξελισσόμενη σε άλλες μορφές (βλέπε κρίση χρέους στην Ευρωζώνη). Για πολλούς, μία από τις άμεσες συνέπειες της κρίσης, ήταν και η απομυθοποίηση του φιλελεύθερου καπιταλιστικού μοντέλου και της ανεξάρτητης λειτουργίας των αγορών. Αίφνης, στον δυτικό κόσμο, δημιουργήθηκε η ανάγκη για έναν «πατερούλη» που θα έπαιρνε τις κοινωνίες απ’ το χέρι και θα τις οδηγούσε πίσω στην εποχή της ευμάρειας.

Όσο και να είναι όμως κανείς επηρεασμένος από την υφιστάμενη πολιτκοοικονομική πραγματικότητα, δεν μπορεί να μην αναγνωρίσει τις εμφανείς αδυναμίες που από τη γέννησή του έχει το υβρίδιο αυτό. Διότι, όσο αποτελεσματική μπορεί να είναι η κρατική μηχανή στην μίμηση, άλλο τόσο ανίκανη είναι στην καινοτομία και στην παραγωγή πρωτότυπων ιδεών –τις «πνίγει» εν τη γενέσει τους το χέρι του μεγάλου «πατερούλη». Επιπλέον, εν καιρώ, σε τέτοια συστήματα η γραφειοκρατία και η διαφθορά κυριαρχούν και διαλύουν τις όποιες υγιείς νησίδες μπορεί να έχουν δημιουργηθεί, διότι είναι αδύνατο για ένα σύστημα να ελέγχει τις εταιρίες που ανήκουν στο ίδιο.

Πέρα όμως και πάνω από όλα, το βασικό και μοιραίο εν τέλει μειονέκτημα του κρατικοκεντρικού καπιταλισμού, έχει να κάνει με την ελευθερία –και για την ακρίβεια, με την απουσία της. Η υπερσυγκέντρωση δύναμης και εξουσίας σε λίγους «παίκτες» και τελικά στο ίδιο το αδηφάγο κράτος, καθώς η τάση του τελευταίου για όλο και περισσότερη παρέμβαση και έλεγχο των πάντων, δημιουργεί ένα τέτοιο ασφυκτικό περιβάλλον, στο οποίο τίποτα μακροχρόνια υγιές δεν μπορεί να προκύψει –και αυτό προφανώς ξεπερνά το επιχειρησιακό και οικονομικό μοντέλο, έχοντας τεράστιες επιπτώσεις σε ολόκληρο το κοινωνικό φάσμα των συγκεκριμένων χωρών.

Εν τέλει, αναμφίβολα, με τον δυτικό κόσμο να έχει υποστεί πολλά, κυρίως εξαιτίας της αδυναμίας των ηγεσιών του να αποφύγουν ορισμένα ιστορικά μοιραία λάθη σε κρίσιμες στιγμές, είναι μέχρι ενός σημείου αναμενόμενη η «ανάσταση» των παρεμβατισμών και των κρατικίστικων λογικών –έχει άλλωστε ξανασυμβεί σε παρόμοιες περιόδους κρίσης. Ο Lord Acton είχε πει πως «η εξουσία διαφθείρει –η απόλυτη εξουσία, διαφθείρει απόλυτα». Και η παγκόσμια ιστορία μας διδάσκει πως, όποτε κράτη, μέσα στην αγωνιώδη προσπάθειά τους για σωτηρία, ακολούθησαν τον συγκεκριμένο δρόμο, οδηγήθηκαν μοιραία στην ολοκληρωτική καταστροφή, παρασύροντας και πολλούς άλλους στο διάβα τους…

Σημείωση: Προτίμησα στην ανάλυση μου την μετάφραση του αγγλικού όρου state capitalism ως «κρατικοκεντρικός καπιταλισμός» κι όχι απλά ως «κρατικός καπιταλισμός», καθώς η πρώτη αποτελεί θαρρώ τον πλέον περιγραφικό των χαρακτηριστικών του συγκεκριμένου συστήματος τίτλο.

Προηγούμενο άρθροΗ ομορφιά της αθωότητας…
Επόμενο άρθροBear Stearns: Οι ομοιότητες της με την Ελλάδα
Κατά γενική ομολογία θεωρούμε ξεγραμμένος ή πιο σωστά αποτυχημένος. Αφού σας συστήθηκα, πάμε παρακάτω. Για εμένα δεν υπάρχουν διλήμματα, γιατί ξέρω τι θέλω και τι αναζητώ στη ζωή μου. Από μικρός έπαψα να συμβιβάζομαι και άρχισα να αγωνίζομαι. Το Μοναδικό μου εργαλείο είναι το γράψιμο και η ουδέτερη σκέψη μου.
ΚΟΙΝΟΠΟΙΗΣΗ

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Παρακαλώ εισάγετε το σχόλιο σας!
Παρακαλώ εισάγετε το όνομά σας