Η αρχιτεκτονική, η οποία έχει χαρακτηριστεί ως «μητέρα των τεχνών», ασχολείται με τον σχεδιασμό, την διαρρύθμιση, αλλά και τον χειρισμό των φυσικών ιδιοτήτων του χώρου. Σε αντίθεση με άλλες μορφές τέχνης, η αρχιτεκτονική παρέχει χώρους για τις καθημερινές δραστηριότητες της ζωής. Με την επιλογή και τον συνδυασμό υλικών, χρωμάτων και σχημάτων, οι αρχιτέκτονες ενσωματώνουν τα καλλιτεχνικά τους μηνύματα στις κατασκευές τους που βλέπουμε, ακούμε και αισθανόμαστε.
Σαν τους ποιητές που χρησιμοποιούν την δική τους γλώσσα και φράσεις με ποιητική αδεία, οι αρχιτέκτονες επικοινωνούν και εκφράζουν την δική τους ιδέα για τον κόσμο μέσω ενός λεξιλογίου που περιέχει συχνά συμβολική σημασία και αντανακλά τον πολιτισμό τους.
Παρ’ όλα αυτά όμως, η επικοινωνία τους εξετάζει σχεδόν αποκλειστικά τις οπτικές πτυχές της δομής, ενώ πολύ σπάνια λαμβάνονται υπ’ όψιν οι ακουστικές, δίνοντάς μας την εντύπωση πως πλέον δεν αναγνωρίζεται τόσο έντονα η αρχέγονη ικανότητα των ανθρώπων να αισθάνονται τον χώρο με τ’ αυτιά τους.
Πράγματι, πολλοί άνθρωποι θεωρούν ότι αυτή η ιδιότητα υπάρχει μόνο στις νυχτερίδες και τα δελφίνια, ενώ στην ουσία ήταν και είναι δυνατή για τον άνθρωπο, μιας και δεν απαιτούνται κάποια ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Η ιδιότητα της αντίληψης χαρακτηριστικών των χώρων ουδέποτε ήταν κάτι το αδύνατο για τους ανθρώπους. Για παράδειγμα, όταν δέσουμε τα μάτια κάποιου και τον αφήσουμε σ’ έναν χώρο, από τις αλλαγές στον ήχο αλλά και τις ανακλάσεις του μπορεί να χαρτογραφήσει μέσα στο μυαλό του τον χώρο, για να μπορεί να πλοηγηθεί μέσα σ’ αυτόν χρησιμοποιώντας μόνο την ακοή του.
Οι διάφοροι ήχοι που εμφανίζονται μέσα σε έναν χώρο, ο βηματισμός μας και η φωνή μας, είναι εργαλεία που μας δίνουν στοιχεία για το πώς είναι διαμορφωμένος. Μπορούμε να το πετύχουμε αυτό μέσω της ακοής των διάφορων ανακλαστικών χαρακτηριστικών των αντικειμένων που εμφανίζονται στον χώρο. Από τον βηματισμό μας μπορούμε να συνειδητοποιήσουμε αν στα επόμενα μέτρα υπάρχει ανοιχτός χώρος ή εμπόδιο (για παράδειγμα ένας τοίχος).
Μπορείτε να κάνετε και ένα πείραμα, για να καταλάβετε πώς μέσα από τους ήχους που ακούγονται σε έναν χώρο, το ανθρώπινο μυαλό συνθέτει τα κύρια χαρακτηριστικά που χρειάζονται για μια βασική πλοήγηση. Κλείστε τα μάτια σας, φορέστε ακουστικά με δυνατή μουσική και προσπαθήστε να περπατήσετε στο σπίτι σας. Θα είναι απολύτως φυσικό να σκοντάψετε και να πέσετε σε κάποιο σημείο που δεν θα μπορέσει το μυαλό σας να ανακαλέσει μνήμες από το χώρο που βρισκόσαστε.
Διαβάστε επίσης Aural και Acoustic architecture: Εισαγωγή.
Από την άλλη, ακολουθήστε την ίδια διαδικασία χωρίς τα ακουστικά αυτή τη φορά. Θα παρατηρήσετε πως υπάρχει πληθώρα βοηθητικών ήχων που μας δίνουν αρκετά στοιχεία για να κάνουμε μια πλοήγηση στον χώρο με περισσότερη εμπιστοσύνη στο τελικό αποτέλεσμα. Αρκετά, τουλάχιστον, για να μην πέσουμε. Από το κάθε βήμα μας σε διαφορετικό υλικό πατώματος, μέχρι τους μικρούς ήχους κάθε ηλεκτρικής συσκευής, αλλά και την αντίληψη του πού υπάρχει παράθυρο, πόρτα, μπάνιο και τα λοιπά.
Οι σπηλαιολόγοι όταν πλοηγούνται μέσα σε μια σπηλιά σκοτεινή, μπορούν να υπολογίσουν το βάθος αλλά και διάφορα άλλα χαρακτηριστικά του χώρου μέσα από τις αντηχήσεις που δημιουργούνται από τα τοιχώματα. Βέβαια, αυτή η ιδιότητα δεν είναι διαθέσιμη μόνο σε μερικούς ανθρώπους αλλά σε όλους μας γιατί την έχουμε έμφυτη.
Είναι αναμενόμενο, όμως, άτομα με απώλεια όρασης να έχουν ανεπτυγμένη την αίσθηση της ακοής σε πολύ μεγαλύτερο επίπεδο απ’ ότι άνθρωποι με κανονική όραση, μιας και το μυαλό αυξάνει ανάλογα με τις συνθήκες κάποιες αισθήσεις όταν άλλες δεν είναι παρούσες. Έτσι, και άλλα θηλαστικά, όπως οι νυχτερίδες που αναφέραμε πιο πάνω, λόγω του ότι βιώνουν το μεγαλύτερο μέρος της ζωής τους στο σκοτάδι, η σωματική μορφολογία τους έχει εξελιχθεί έτσι ώστε να μπορούν να ακούνε καλύτερα και σε μεγαλύτερη απόσταση απ’ ότι άλλα ζώα.
Με τον ίδιο τρόπο όμως που αντιλαμβάνονται οι νυχτερίδες τις αποστάσεις των αντικειμένων μέσα σε έναν χώρο, τις αντιλαμβανόμαστε και εμείς. Μπορούμε να παρατηρήσουμε πως οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται την γεωμετρία των χώρων όπως και ότι μπορούν να ακούσουν παθητικά όργανα.
Για να καταλάβουμε πώς γίνεται αυτό, θα δοκιμάσουμε το να χτυπήσουμε δυνατά τις παλάμες μέσα σ’ ένα χώρο με κλειστά τα μάτια. Θα καταλάβουμε πως από την ανάκλαση του ήχου μπορούμε να υπολογίσουμε σε ποια απόσταση υπάρχει ένας τοίχος.
Η απόσταση του τοίχου αναγνωρίζεται από την ηχώ που θα δημιουργηθεί, όπως επίσης και το υλικό του τοίχου — σε συνδυασμό βέβαια με τον αρχικό ήχο του χεριού. Αυτά είναι τα δεδομένα που χρησιμοποιεί ο εγκέφαλός μας για να υπολογίσει τις αποστάσεις του αντικειμένου, ώστε να είναι δυνατή μια πολύ απλή χαρτογράφηση του χώρου, αλλά και η πλοήγηση μέσα σε αυτόν.
Ένας τοίχος αποκτά ηχητικό χαρακτήρα, εκδηλώνεται δηλαδή μέσα από το την ανάκλαση των κοντινών ήχων — και εμείς, όπως και πολλά άλλα θηλαστικά, έχουμε μάθει να αποκωδικοποιούμε αυτού του είδους τις πληροφορίες για ν’ απεικονίσουμε διάφορα αντικείμενα χρησιμοποιώντας ως ”όραση” τα αυτιά μας.
Σε πιο ρεαλιστικά περιβάλλοντα, όπως ένας δρόμος μιας πόλης ή σε πυκνή βλάστηση σε δάσος, θα δούμε πως τα ηχητικά ερεθίσματα είναι πολύπλοκα και συγχαίονται μεταξύ τους, δημιουργώντας ένα πλούσιο ηχητικό περιβάλλον που αλληλεπιδρά με τα αντικείμενα που βρίσκονται στην περιοχή: αυτό το αποκαλούμε aural architecture.
Με τον ίδιο τρόπο που μπορέσαμε να αντιληφθούμε τα διάφορα ηχητικά στοιχεία ενός τοίχου μέσω κρότου και ανάκλασης, έτσι μπορούμε να καταλάβουμε ότι και στην ακουστική αρχιτεκτονική υπάρχουν ηχητικά στοιχεία που δημιουργούν την προσωπικότητα κάθε χώρου και, για να δώσουμε ένα καλύτερο παράδειγμα, μπορούμε να φανταστούμε το πώς θα αντιδρούσε ένα συγκεκριμένο αντικείμενο ηχητικά, σε διαφορετικούς χώρους.
Με τον ίδιο τρόπο ένα αμάξι θα είχε διαφορετικό ηχητικό χαρακτήρα μέσα σε ένα πάρκινγκ αυτοκινήτων και στην μέση της ερήμου. Μια ορχήστρα θα είχε διαφορετική ακουστική προσωπικότητα στην μέση του δάσους και διαφορετική μέσα σε συναυλιακό χώρο.
Κάθε αντικείμενο αντιδρά διαφορετικά σε χώρους με διαφορετικό ηχητικό χαρακτήρα όπως επίσης και συμβάλει δραστικά σε αυτούς με την παρουσία του. Κάθε χώρος έχει την δικιά του ακουστική αρχιτεκτονική, με τα δικά της ηχητικά αποτελέσματα. Αυτά με την σειρά τους επηρεάζουν ανάλογα την ψυχολογία μας και τον τρόπο συμπεριφοράς μας.
Αν και υπάρχουν περιπτώσεις όπου δεν μπορούμε συνειδητά να αντιληφθούμε την επίδραση του χώρου επάνω μας, και ως αποτέλεσμα αντιδρούμε ανάλογα. Η ακουστική ενός καθεδρικού ναού επηρεάζει διαφορετικά την ψυχολογία μας απ’ ότι θα την επηρέαζε ένα σαλόνι σε σπίτι. Ανάλογα με την αρχιτεκτονική διαμόρφωση του χώρου, ο άνθρωπος μπορεί να βιώσει αισθήματα που κυμαίνονται από φόβο, δέος, ανασφάλεια μέχρι ηρεμία και χαρά.
Βέβαια η αρχιτεκτονική μπορεί να δώσει με το αποτέλεσμά της και κοινωνικό μήνυμα. Για παράδειγμα, ένα μαρμάρινο πάτωμα δηλώνει την προσέλευση των επισκεπτών με την ηχώ των βημάτων τους. Σε αντίθεση με αυτό, χαλιά, ταπετσαρίες και βαριές κουρτίνες καταστέλλουν την δράση αυτή. Με αυτή την λογική, η ακουστική ιδιότητα ενός χώρου υποδοχής δηλώνει προς τον επισκέπτη το αν πρόκειται περί ιδιωτικής η κοινωνικής “πρόσκλησης”. Με την ίδιο τρόπο μπορούμε να αντιληφθούμε και τους τελετουργικούς χώρους διαφόρων θρησκειών, π.χ. τι μήνυμα θέλουν να περάσουν στους πιστούς. Κάποιες φορές ο χώρος αποπνέει ηρεμία και σεβασμό και άλλες φορές φόβο και δέος.
Η εννοιολογία της ηχητικής αρχιτεκτονικής
Ως έννοια, η ηχητική αρχιτεκτονική αναφέρεται στην ακουστική ιδιότητα ενός χώρου, που αναγνωρίζεται μέσω ακρόασης. Οπότε, ένας αρχιτέκτονας ενεργεί τόσο ως καλλιτέχνης, όσο και ως κοινωνικός μηχανικός ήχου. Είναι αυτός που επιλέγει συγκεκριμένες ακουστικές ιδιότητες χώρου, με βάση του τι είναι επιθυμητό σε συγκεκριμένο πολιτισμικό πλαίσιο και με την κατάλληλη ικανότητα και γνώση μπορεί να δημιουργήσει χώρους που προκαλούν συναισθήματα όπως χαρά, γαλήνη, διέγερση ή και αυτό που λέμε αρμονική σχέση με το όλον. Μπορεί επίσης να δημιουργήσει έναν χώρο που θα φέρνει μια θετική ή αρνητική κατάσταση όσον αφορά την κοινωνική συνοχή.
Σε αντίθεση, ένας αρχιτέκτονας ακουστικής (acoustic architect) είναι ένας χτίστης, μηχανικός, επιστήμονας που υλοποιεί της ακουστικές ιδιότητες που έχουν επιλεχτεί προηγουμένως από έναν aural architect. Η κατασκευή που έχει ως σκοπό την την χειραγώγηση της ακουστική ενός χώρου χρησιμοποιεί αντικείμενα, γεωμετρία χώρου και μαθηματικές εξισώσεις, χρησιμοποιώντας την επιστημονική γλώσσα της φυσικής.
Λόγω διαφορετικής αντίληψης και οπτικής γωνίας των δυο ειδών αρχιτεκτόνων, ένας αρχιτέκτονας ακουστικής επικεντρώνεται στον τρόπο που ένα χώρος μπορεί να αλλάξει τις φυσικές ιδιότητες των ηχητικών κυμάτων, ενώ ένας ηχητικός αρχιτέκτονας επικεντρώνεται στον τρόπο που οι ακροατές βιώνουν την ακουστική του χώρου. Η θεμελιώδης διαφορά πάντως μεταξύ των δυο είναι η διάκριση μεταξύ επιλογής ακουστικών ιδιοτήτων και εφαρμογών ενός χώρου με ήδη προκαθορισμένα ακουστικά χαρακτηριστικά.
Συχνά κάποιοι επαγγελματίες από διάφορα είδη εργασιών, φυσικών και μη, δεν έχουν αντιληφθεί πως στην ουσία μελετάνε, σχεδιάζουν ή και χειραγωγούν ακουστικές ιδιότητες ως τελικό αποτέλεσμα την δημιουργία ακουστικής εμπειρίας για τους άλλους. Υπάρχουν επαγγέλματα που οι αντιπρόσωποί τους, δηλαδή, δεν έχουν αντιληφθεί πως λειτουργούν ως aural architects. Για να αναφέρουμε μερικά παραδείγματα, αρκεί να ταξιδέψουμε σε βάθος χρόνου και να παρατηρήσουμε όλους αυτούς τους ανθρώπους χρησιμοποιούσαν την ακουστική χώρου για να ολοκληρώσουν μια εργασία.
Αρχίζοντας από πολύ παλιά, στην πρώτη θρησκεία που εμφανίστηκε στην Γη, και στον πρώτο ιερέα που ονομαζόταν σαμάνος και χρησιμοποιούσε την ακουστική των σπηλαίων προς τέλεση ιεροτελεστιών, φτάνουμε μέχρι και τους ηχολήπτες που χρησιμοποιούν προσομοιωτές αντήχησης (reverb) ως ένα σημαντικό μέρος της παραγωγής ενός μουσικού κομματιού, τους κινηματογραφικούς παραγωγούς που συνδυάζουν την εικονική και την ακουστική εμπειρία για να μεταδώσουν όσο γίνεται πιο ρεαλιστικά το έργο στον θεατή αλλά και τον σχεδιαστή ιεροτελεστικών χώρων, που δημιουργεί έναν χώρο που ο μυημένος θα βιώσει την σύνδεση με το θεϊκό.
Κάθε ένα από αυτά τα επαγγέλματα είναι μοναδικό από άποψη εκπαιδευτικής κατάρτισης, κουλτούρας, εξειδικευμένων στόχων και οικονομικών απολαβών. Κι όμως, εργαζόμενοι σε όλα αυτά τα επαγγέλματα χρησιμοποιούν την ηχητική αρχιτεκτονική, πολλές φορές εν αγνοία τους.
